Οταν οι πρόεδροι γράφουν την Ιστορία

Ο έτσι και αλλιώς ενδιαφέρων αλλά και περιγραφικός τίτλος του βιβλίου «Οι αμερικανοί πρόεδροι» προϊδεάζει για ένα συναρπαστικό πολιτικό – ιστορικό ανάγνωσμα σχετικά με την παγκόσμια υπερδύναμη. Ενα πρώτο ερώτημα που ανακύπτει αβίαστα είναι γιατί ένα βιβλίο για την Ιστορία του αμερικανικού πολιτικού συστήματος, γραμμένο από γάλλους πανεπιστημιακούς, είναι σημαντικό. Η διάδραση βέβαια ανάμεσα στις δύο κουλτούρες πάει πίσω στον χρόνο. Αγγλοσάξονες ιστορικοί έχουν γράψει σημαντικά βιβλία για την Ιστορία της Γαλλίας και αντιστρόφως, γεγονός που έχει να κάνει με τη γενέθλια πράξη των δύο κρατών μέσα από επαναστάσεις που έλαβαν περίπου το ίδιο διάστημα και συγκρότησαν κοινούς ιδεολογικούς και πολιτικοκοινωνικούς άξονες. Επιπλέον ο André Kaspi, η πρώτη «υπογραφή» στην προμετωπίδα, είναι ο άνθρωπος που θεμελίωσε τις σπουδές για τη μελέτη της Ιστορίας των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής στη Γαλλία ως καθηγητής στο Paris 1 και διευθυντής του αντίστοιχου τομέα στο CNRS έχοντας στο ενεργητικό του μια βιογραφία του Ρούζβελτ. Η Helene Harter, παράλληλα,  είναι διεθνολόγος με ειδίκευση στις ΗΠΑ.

Το βιβλίο, σύντομο αλλά πυκνά γραμμένο, εγγράφεται στον τομέα που θα αποκαλούσαμε δημόσια Ιστορία αλλά δεν περιορίζεται σε μια γραμμική εξιστόρηση της βιογραφίας των αμερικανών προέδρων ή των επιτευγμάτων τους. Αντιθέτως, εισχωρεί πιο βαθιά και μελετά τη συγκρότηση του αμερικανικού κράτους και τη σχέση της διαμόρφωσης των θεσμών με τον τρόπο άσκησης της εξουσίας από τον εκάστοτε πρόεδρο. Οι συγγραφείς, για παράδειγμα, θεωρούν ότι στο πρώτο διάστημα της συγκρότησης των ΗΠΑ, με τις εξαιρέσεις του Τόμας Τζέφερσον και του Αβραάμ Λίνκολν, την πραγματική εξουσία ασκούσε το Κογκρέσο, ενώ οι πρόεδροι πέρασαν μάλλον απαρατήρητοι. Δεν παύει, ωστόσο, να αποτελεί μια σημαντική περίοδο, καθώς εγκαθιδρύει το περίφημο σύστημα «ελέγχων και αντίβαρων» (checks and balances) – δηλαδή μια «κυβέρνηση ξεχωριστών θεσμών που μοιράζονται τις εξουσίες τους» -, το οποίο μας απασχολεί μέχρι σήμερα (κατά μία έννοια, άλλωστε, συνιστά και την ανυπέρβλητη ειδοποιό διαφορά ανάμεσα στον ομοσπονδιακό τύπο των ΗΠΑ και την πολιτική ένωση της Ευρώπης).

Ο εικοστός αιώνας θα φέρει διαφοροποιήσεις σε αυτή την ισορροπία εξουσίας  ξεκινώντας από τη θητεία του Θίοντορ Ρούζβελτ, ο οποίος  καθιερώνει το ετήσιο προεδρικό διάγγελμα για την «κατάσταση της Ενωσης» που προβάλλει τις θετικές πολιτικές της προεδρίας στο προσκήνιο. Παράλληλα επεκτείνει τον Λευκό Οίκο, του παρέχει μεγαλύτερο κύρος και αίγλη, ενώ ο ίδιος αναμειγνύεται πλέον ενεργά σε θέματα εξωτερικής πολιτικής – κάτι που προσδίδει στον προεδρικό θεσμό μεγαλύτερη εξουσία. Παράλληλα, συνδέει την ισχύ με την κατάκτηση των οικονομικών αγορών, υποστηρίζει την ανοικτή πύλη προς την Κίνα (το δικαίωμα, δηλαδή, για πρόσβαση στην κινεζική αγορά), αλλά και τον επεμβατισμό στον κόσμο με την «πολιτική του ροπάλου» («big stick policy»). Η πολιτική του Ρούζβελτ είναι καταλυτική για τη μετατόπιση του κέντρου βάρους της εξουσίας προς τον πρόεδρο αφού καθίσταται ο κύριος συνομιλητής με τις ξένες χώρες.

H προεδρία ενός άλλου Ρούζβελτ, του Φραγκλίνου, μερικά χρόνια αργότερα, είναι επίσης καθοριστική για τη μετατόπιση δυνάμεων υπέρ της εκτελεστικής εξουσία και μάλιστα εν καιρώ ειρήνης. Αν οι προηγούμενοι πρόεδροι επιχείρησαν κάτι παρόμοιο με μοχλό τις εξωτερικές υποθέσεις, ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ το πέτυχε χάρη στη διαχείριση των εσωτερικών υποθέσεων και, φυσικά, το περίφημο «New Deal», με το οποίο μετέτρεψε για κάποια χρόνια το κράτος στον μεγαλύτερο εργοδότη των ΗΠΑ.

Η εποχή των ΜΜΕ

Αναπόφευκτα, η τελευταία ενότητα που αφορά τους προέδρους της εποχής των ΜΜΕ παρουσιάζει ειδικό ενδιαφέρον, καθώς προσεγγίζει τις σύγχρονες και ακόμα ανοιχτές διεργασίες που αφορούν το βιωμένο χθες και το σήμερα. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, σ’ αυτό το πλαίσιο, αποδεικνύεται η παρατήρηση των συγγραφέων για τους δύο «υποτιμημένους» προέδρους ακριβώς της περιόδου των ΜΜΕ. Η αναφορά τους αφορά εν πρώτοις τον όχι ιδιαίτερα μιντιακό Λίντον Τζόνσον, ο οποίος διαδέχθηκε τον επικοινωνιακό και δημοφιλή Τζον Κένεντι. Ο Τζόνσον αποκατέστησε την ισοπολιτεία εντός ΗΠΑ αποκαθιστώντας πλήρως τα πολιτικά δικαιώματα των Αφροαμερικανών, αλλά έδωσε και μεγάλο αγώνα για την εξάλειψη των κοινωνικών ανισοτήτων και της φτώχειας. Μέχρι σήμερα, όμως, το προφίλ του δεν αντιστοιχεί ακριβώς σε έναν «πεφωτισμένο» κυβερνήτη. Ο δεύτερος, σύμφωνα με τους συγγραφείς, είναι ο  Ρίτσαρντ Νίξον, η θητεία του οποίου επισκιάστηκε από το σκάνδαλο των τηλεφωνικών υποκλοπών («Watergate») και την παραίτησή του. Στη διάρκεια της θητείας του, ωστόσο, ο αμερικανός πολιτικός εγκαινίασε δυναμικά τις αμερικανοκινεζικές σχέσεις χτίζοντας μια σχέση σταθερότητας μεταξύ των δύο χωρών.

Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι οι «Αμερικανοί πρόεδροι» δεν προσφέρουν μια πρωτότυπη ερμηνεία – είναι όμως ένα από εκείνα τα τόσο χρήσιμα και ξεκάθαρα βιβλία που συμβάλλουν στη μεγάλη εικόνα της συγκρότησης του ιστορικού οικοδομήματος. Με καθαρότητα αλλά και θαυμαστή χρονική ακολουθία δίνει μια συγκροτημένη αφήγηση για την εξέλιξη των ΗΠΑ μέσα από την ιστορία των αμερικανών προέδρων, χωρίς εργαλειοποιήσεις, ιδεοληπτικές αγκυλώσεις ή βολονταρισμούς.  Αποδεικνύεται δε πολλαπλά σημαντικό για τους αναγνώστες που δεν έχουν ειδικές γνώσεις για την πολιτική ιστορία των ΗΠΑ. Το βιβλίο θα τους μυήσει στην ιστορική πορεία των διεργασιών: στην προσπάθεια των «ιδρυτών πατέρων» (founding fathers) να εγκαθιδρύσουν ένα δίκαιο, λειτουργικό και ισχυρό κράτος, αλλά και στις μεταλλάξεις που υπέστη αυτή η προσπάθειά τους.

Andre Kaspi, Helene Harter
Οι αμερικανοί πρόεδροι
Μτφ. Σώτη Τριανταφύλλου, εκδ. Μεταίχμιο, σελ. 312
Τιμή: 16,60 ευρώ