«Ενα νέο “εμείς” στα χνάρια της ρίζας τους»

Με το νέο βιβλίο του Λέοντα Α. Ναρ η ιστορική έρευνα εστιάζεται στα δύο πρώτα έτη (1945-1946) της επιστροφής των επιζώντων ελλήνων Εβραίων στον γενέθλιο τόπο, τη Θεσσαλονίκη. Διαβάζοντάς το βρέθηκα σε μια πικρή διαπίστωση: Η ανέλπιστη επιστροφή των ολίγων τυχερών επιζώντων αντί να αφήσει τη γεύση μιας ανακούφισης ως μια πρώτη αίσθηση, αντί δηλαδή η επιστροφή να συνοδευτεί με τη χαρά, με την εκπλήρωση μιας θείας προσδοκίας, μοναδικής και ανεπανάληπτης, αισθάνεσαι ότι τελικά αυτή η επιστροφή από ανέλπιστη τύχη έγινε πρόβλημα. Αντί να είναι το τέλος μιας απερίγραπτης τραγωδίας, πρόβαλε σαν η αρχή ενός νέου δράματος.

Μένω λιγάκι σ’ αυτό: Τι περιείχε η προσδοκία της επιστροφής; Ασφαλώς τη λαχτάρα μιας καινούργιας ζωής. Μιας καινούργιας ζωής στον γενέθλιο τόπο. Στην κοιτίδα από όπου ξεκίνησε η ύπαρξή τους. Και η ταυτότητά τους. Ατομική και συλλογική. Πολιτική, πολιτιστική, κοινωνική. Μια ταυτότητα από την οποία είχαν αποκοπεί βίαια. Και είχαν γίνει ένα νούμερο. Ενας αριθμός. Δηλαδή ένα τίποτα. Αλλά που με αυτό το τίποτα σύρθηκαν στους θαλάμους αερίων. Ως «πράγμα» και όχι με την ιδιότητα του ανθρώπου.

Και να που τώρα, αποδέκτες της πιο ανέλπιστης τύχης, σχεδόν νεκραναστημένοι, γυρνούσαν στην πατρίδα τους. Στους συνανθρώπους τους, στα πράγματά τους, κινητά και ακίνητα. Με άλλα λόγια, στο παρελθόν τους για να συναντήσουν ξανά τη λεηλατημένη τους ταυτότητα. Να σμίξουν και πάλι με ανθρώπους και, ως άνθρωποι πλέον και οι ίδιοι και όχι ως νούμερα, να ξαναγίνουν άνθρωποι. Και να επιβεβαιώσουν έμπρακτα το αρχαίο αίτημα τούτου του τόπου, που ήθελε την «Υβριν» να τη διαδέχεται πάντοτε η «Νέμεσις».

Ηρθαν, ύστερα από μια ανέλπιστη τύχη, στον δικό τους τόπο, στους δικούς τους συνανθρώπους. Ηρθαν όμως σχεδόν ως ξένοι. Κανένα παρελθόν δεν τους περίμενε. Τα σπίτια τους, πολύτιμα καταφύγια νοσταλγίας της ατομικής τους μνήμης, είχαν καταπατηθεί από τρίτους. Μαζί και όλα τα κινητά τους. Τα θεμέλια της συλλογικής τους μνήμης, όπως συναγωγές, κοινοτικά ιδρύματα, αλλά και τα έπιπλά τους και άλλα κινητά περιουσιακά στοιχεία, δηλαδή ολόκληρο το υλικό παρελθόν τους είχε εξανεμιστεί.

Και δεν ήταν μόνο αυτό: Οσα είχαν απομείνει από το υλικό παρελθόν του πολιτισμού τους, κινητά ή και ακίνητα, είχαν αλλάξει ρόλους. Δηλαδή είχαν αλλάξει ταυτότητα: Μια συναγωγή τους είχε γίνει ταβέρνα. Οι ενεπίγραφες καρέκλες της «κοσμούσαν» καφενέδες και άλλα. Τα υλικά στηρίγματα ενός μακραίωνος πολιτισμού είχαν εξανεμιστεί. Τα διαπιστευτήρια της ατομικής αλλά και πολιτιστικής τους ταυτότητας είχαν γίνει καπνός. Κι ας ήταν πολλά από αυτά εκεί δίπλα τους. Αλλά και τόσο μακριά τους. Και οι ίδιοι, που μόλις γλίτωσαν από το πουθενά των κρεματορίων, βρέθηκαν ξανά στο πουθενά του δικού τους τόπου. Σχεδόν σε κοινωνικό κενό. Σχεδόν και πάλι χωρίς ταυτότητα, τώρα και χωρίς νούμερο. Και γυμνοί και πένητες, άρα και χωρίς μέλλον.

Μια απεχθής πραγματικότητα

Η επιστροφή αναδείχτηκε σε καταλύτη ολόκληρου του συστήματος. Καθώς υπερέβαινε σε δραματικότητα τον ίδιο τον εαυτό της. Εθετε σε δοκιμασία τους κώδικες αξιών που στήριζαν, ή τουλάχιστον όφειλαν να στηρίζουν, ολόκληρο το σύστημα. Και ακόμη έδειξε ότι η επιστροφή δεν αφορούσε μόνο τους πρωταγωνιστές του δράματος, αλλά, αντίθετα, καθώς έθετε υπό δοκιμασία κάτι πολύ πέρα από το γεγονός της ίδιας της επιστροφής, κατέστρεφε σε μεγάλο βαθμό και τις φτιασιδωμένες επιφάνειες του καθωσπρεπισμού, για να φανεί από κάτω ο ελώδης εσμός μιας συχνά απεχθούς πραγματικότητας. Ετσι έπληττε ευθέως και όλους τους θεσμούς του συστήματος.

Επληττε πρώτα απ’ όλα τους μεσεγγυούχους, οι οποίοι ιδιοποιήθηκαν με βάση τον Ν. 205/1943 την κινητή και ακίνητη περιουσία των ελλήνων Εβραίων που απελάθηκαν. Με αποτέλεσμα η διαχείριση της αλλότριας περιουσίας, κινητής και ακίνητης, να μετατραπεί ανερυθρίαστα σε διαρπαγή, διασπάθιση και κάθε είδους υπεξαίρεση. Να σημειωθεί ότι ο  Ν. 808/1945 που επιχείρησε να αποκαταστήσει ένα κράτος δικαίου και «επέβαλε την παράδοση των καταστημάτων μέσα σε δεκαπέντε ημέρες», σχεδόν έπεσε στο κενό. Η δημοσίευση του νόμου «προκάλεσε την άμεση αντίδραση των μεσεγγυούχων». Και «ενώ είχε ψηφιστεί ο σχετικός νόμος που ρύθμιζε οριστικά τον τρόπο απόδοσης των ισραηλιτικών καταστημάτων και περιουσιών, καταργούνταν η Υ.Δ.Ι.Π. φέρνοντας έτσι ουσιαστικά εμπόδια στην εφαρμογή του νόμου». Μάλιστα, «ο Υπουργός Γενικός Διοικητής Βορείου Ελλάδος Αλέξανδρος Μερεντίτης σε επιτροπή που διαμαρτυρήθηκε για το γεγονός δήλωσε ότι προέβη στην ενέργεια  αυτή έπειτα από τηλεφωνική εντολή του Υπουργού Οικονομικών, επισημαίνοντας παράλληλα ότι η εντολή ήταν απόρροια της πίεσης των μεσεγγυούχων».

Τα χαρακτηριστικά όμως αυτής της πρωτόγνωρης ρεμούλας ξεπερνούσαν τα όρια και μιας απλής διαρπαγής: Στην εφημερίδα της κοινότητας καταγγελλόταν ότι «ο Γενικός Διοικητής Μακεδονίας Βασίλειος Σιμωνίδης είχε πείσει τον κατοχικό Πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Λογοθετόπουλο ότι με την εκτόπιση των Εβραίων θα λυνόταν και το πρόβλημα των προσφύγων από την Ανατολική Μακεδονία και Θράκη που είχαν συσσωρευτεί στη Θεσσαλονίκη. Μια επιτροπή είχε μάλιστα ζητήσει από τον Λογοθετόπουλο να απαιτήσει από τους Γερμανούς να τουφεκιστούν εδώ όλοι οι Εβραίοι για να ταφούν στον τόπο τους».

Οσο για τον τρόπο της «διαχείρισης», καταγγελλόταν ότι «τα δυναμικότερα καταστήματα χορηγούνταν σε πρόσωπα που προσέφεραν υπηρεσίες στις γερμανικές αρχές ή στη μυστική υπηρεσία τους. Σε δεύτερη μοίρα υπήρχαν πρόσωπα με έγγραφες συστάσεις γερμανικών μονάδων ή υπηρεσιών».

Τελικά οι επιζώντες δεν ήρθαν ως θεόσταλτο δώρο της τύχης. Ηρθαν σχεδόν ως πρόβλημα που έβαλαν σε δοκιμασία την υπευθυνότητα πολιτών, πολιτικών, αλλά και της Δικαιοσύνης. «Ο Διευθυντής της Υ.Δ.Ι.Π. διαπίστωνε ότι δέκα μήνες μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας οι Ισραηλίτες Ελληνες πολίτες… δεν κατέστη δυνατόν να αναλάβουν την περιουσία που τους ανήκε». Ωστόσο, παρά τα επανειλημμένα διαβήματα της κοινότητας όσο και των ενδιαφερομένων στην Υπηρεσία Στέγασης, τίποτα σχεδόν δεν γινόταν και οι Ισραηλίτες παρέμεναν άστεγοι. «Ιδιώτες, στα χέρια των οποίων οι απελαθέντες Ισραηλίτες εμπιστεύτηκαν διάφορα κινητά αντικείμενα, αρνούνταν ότι τα διέθεταν πλέον ή αρνούνταν την απόδοσή τους».

Η μαγιά του ανθρωπισμού

Δεν υπήρξε η άλλη πλευρά; Ασφαλώς και ναι. Και ήταν εκείνοι, οι λιγότεροι ίσως, που όμως έδειξαν ότι η μαγιά του ανθρωπισμού δεν καταστρέφεται ποτέ. Και ας απαιτεί συχνά και βαρύτατο τίμημα. «Κάποιοι έγιναν δεκτοί με ενθουσιασμό από τους προπολεμικούς Χριστιανούς φίλους τους, τους γείτονες και τους συνεργάτες τους». Αλλά και «ο τότε αντεισαγγελέας εφετών Παναγιώτης Κωνσταντινίδης που παραιτήθηκε από πρόεδρος του Εποπτικού Συμβουλίου της Υ.Δ.Ι.Π. γιατί δεν μπορούσε να συνεργαστεί με πρόσωπα βαρυνόμενα με σωρεία πράξεων οι οποίες τιμωρούνταν από τον ποινικό νόμο».

Δεν θα ιστορίσουμε τα δραματικά καθέκαστα της επιστροφής των όσων ελάχιστων επιζώντων ελλήνων Εβραίων που είχαν την ανέλπιστη τύχη να επιστρέψουν στις ρίζες τους. Ούτε τα απίθανα εμπόδια που συνάντησαν κατά την επιστροφή τους. Εμπόδια, άλλοτε αναπόφευκτα, άλλοτε στημένα και άλλοτε, δυστυχώς, ιδιοτελή, που ο αναγνώστης θα τα βρει διαυγή και επιστημονικά τεκμηριωμένα στο βιβλίο. Δεν θα σταθούμε ακόμη στην πικρή διάψευση των προσδοκιών τους όταν συναντήθηκαν με την αμείλικτη πραγματικότητα.

Ωστόσο, η ζωή τραβάει πάντα την ανηφόρα. Οι άνθρωποι αυτοί με εργώδεις προσπάθειες συγκρότησαν από το μηδέν κοινότητα. Που σημαίνει ότι ανέλαβαν την ευθύνη να διεκδικήσουν το μέλλον που τους ανήκε. Να συγκροτήσουν ένα νέο «εμείς» πάνω στα χνάρια της ρίζας τους. Και ταυτόχρονα να υποχρεώσουν ολόκληρο το σύστημα να κοιταχτεί στον καθρέφτη.

Και κλείνω με δύο επισημάνεις: Με το βιβλίο του ο Λέων Ναρ έφερε στο φως αξιόπιστα τεκμηριωμένα τα περιστατικά μιας όντως κρίσιμης περιόδου, όπως ήταν η περίοδος 1945-1947. Και ανέσυρε από το υπέδαφος των ιστορικών γεγονότων τις φρικιαστικές λεπτομέρειες της ληστρικής επέλασης στις περιουσίες των εβραίων ελλήνων πολιτών που εκτοπίστηκαν, ακόμα και μετά την απελευθέρωση.

Και να το πούμε ευθέως: Συνήθως, αν όχι πάντα, οι λεπτομέρειες ενός γεγονότος χάνονται στη συμπερίληψη των γενικεύσεων. Μαζί τους όμως χάνεται και η καρδιά του γεγονότος. Τόσο που καμιά φορά η γενίκευση αφυδατώνεται τόσο, ώστε να μην υποδηλώνει σχεδόν τίποτα από την ουσία της πραγματικότητας. Από το όντως ον, όπως θα έλεγε ο Πλάτων. Ο Λέων Ναρ με το να περιορίσει την έρευνά του στα δύο μόνο χρόνια μετά την επιστροφή των επιζώντων και να οργώσει όλα τα διαθέσιμα αρχεία έφερε στην επιφάνεια τις λεπτομέρειες που συγκροτούσαν τον πυρήνα του γεγονότος. Ταυτόχρονα, όμως, έδειξε και απέδειξε την αξία της έρευνας. Της διαρκούς προσπάθειας, δηλαδή, να διεισδύσουμε σε βάθος στο εσωτερικό των πραγμάτων. Εκεί όπου φυλάσσεται η ψυχή των γεγονότων, η μόνη άλλωστε που διατηρεί το DNA της συνέχειας των πραγμάτων. Γιατί το παρόν και το μέλλον χρωστάνε την ύπαρξή τους στο παρελθόν. Και κυρίως στις λεπτομέρειες των γεγονότων του παρελθόντος.

Και σε σχέση με την παραπάνω επισήμανση κλείνουμε με ένα απλό, αλλά ίσως χρήσιμο ερώτημα: Γιατί, άραγε, μας είναι χρήσιμο να επαναβιώσουμε τις φρικιαστικές λεπτομέρειες ενός γεγονότος που δεν τιμά κανέναν; Να επαναφέρουμε, δηλαδή, και να διαχειριστούμε μια επώδυνη μνήμη, που και μόνο το άγγιγμά της μας κατακαίει. Ασφαλώς ούτε για να πολλαπλασιάσουμε τις γνώσεις μας ή για να ασκήσουμε τη μνήμη μας και, το ακόμη χειρότερο, ούτε για να αξιοποιήσουμε το γεγονός για αλλότριους στόχους. Η επαναβίωση της επώδυνης μνήμης έχει νόημα μόνο προκειμένου να διερευνήσουμε τα όρια στα οποία μπορεί να επεκταθεί, κάτω από ειδικές καταστάσεις, η ανθρώπινη θηριωδία. Ωστε στο μέλλον, που κυρίως ανήκει στα παιδιά μας, ο παγετώνας αυτός να μην ξανάρθει. Από αυτή την οπτική γωνία, η έρευνα του Λέοντα Ναρ δεν προσθέτει μόνο την οφειλόμενη αξία στην επιστημονική έρευνα, προσφέρει και ένα μάθημα προς όλους εμάς και μας προτρέπει να επαγρυπνούμε πάντα γιατί τα σύνορα μεταξύ της αρετής και της βαρβαρότητας δεν είναι τόσο ευδιάκριτα.

Αν και έτσι εκλάβουμε την προσφορά του συγγραφέα και την προσπάθειά του, δικαιώνουμε και το μέλλον μας και κυρίως το μέλλον των παιδιών μας θωρακίζουμε.

• Το κείμενο βασίζεται στην ομιλία του Μωυσή Ελισάφ κατά την παρουσίαση του βιβλίου του Λέοντα Ναρ «Ξανά στη Σαλονίκη. Η μετέωρη επιστροφή των Ελλήνων Εβραίων στον γενέθλιο τόπο (1945-1946)» (Πόλις, 2018), στο βιβλιοπωλείο Πλειάδες της Αθήνας, στις 2 Φεβρουαρίου