Δώστε τον λόγο στον λαό

Στη Βρετανία, το εργαλείο αυτό έχει χρησιμοποιηθεί συνολικά 12 φορές από το 1973. Την τελευταία, το 2016, ένα ερώτημα αδιανόητης περιπλοκότητας συρρικνώθηκε σε μια αφηρημένη πρόταση, πάνω στην οποία οι ψηφοφόροι, παρασυρμένοι από διάφορους λαοπλάνους ή απλώς απατεώνες, έκαναν τις δικές τους, ασύμβατες μεταξύ τους προβολές. Και αποφασίστηκε το Brexit.

Στη Γαλλία, το ίδιο εργαλείο έχει χρησιμοποιηθεί συνολικά εννέα φορές από το 1958. Την τελευταία, το 2005, οι πολίτες είχαν λάβει με το ταχυδρομείο ένα βιβλιαράκι 191 σελίδων, με 448 άρθρα, 36 πρωτόκολλα και 50 διακηρύξεις. Βρέθηκαν αντιμέτωποι με ένα δυσνόητο και μάλλον ακατάληπτο κείμενο. Επιπλέον, ήθελαν να τιμωρήσουν την τότε κυβέρνηση Ραφαρέν για την αποτυχία της να λύσει το πρόβλημα της ανεργίας. Ασχετο το ένα με το άλλο, αλλά έτσι πάει: η Ευρωπαϊκή Συνταγματική Συνθήκη καταψηφίστηκε.

Στην Ελλάδα, το εργαλείο αυτό έχει χρησιμοποιηθεί συνολικά οκτώ φορές από το 1920, μόλις μία φορά μετά το 1974. Λίγοι θα θυμούνται την επακριβή διατύπωση. «Πρέπει να γίνει αποδεκτό το σχέδιο συμφωνίας, το οποίο κατέθεσαν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο στο Eurogroup της 25-6-2015 και αποτελείται από δύο μέρη, τα οποία συγκροτούν την ενιαία πρότασή τους; Το πρώτο έγγραφο τιτλοφορείται “Reforms for the Completion of the Current Program and Beyond” (“Μεταρρυθμίσεις για την ολοκλήρωση του τρέχοντος προγράμματος και πέραν αυτού”) και το δεύτερο “Preliminary Debt Sustainability Analysis” (“Προκαταρκτική ανάλυση βιωσιμότητας χρέους”). Οσοι από τους πολίτες της χώρας απορρίπτουν την πρόταση των τριών θεσμών ψηφίζουν: ΔΕΝ ΕΓΚΡΙΝΕΤΑΙ / ΟΧΙ. Οσοι από τους πολίτες της χώρας συμφωνούν με την πρόταση των τριών θεσμών ψηφίζουν: ΕΓΚΡΙΝΕΤΑΙ / ΝΑΙ». Κανείς δεν έχει ξεχάσει την πόλωση, το κλίμα διχασμού, την αγωνία – και την περίφημη πια kolotoumba.

Περί δημοψηφισμάτων ο λόγος, το καταλάβατε. Ανά τον κόσμο, έχουν γίνει εκατοντάδες από το τέλος του 18ου αιώνα, η πρωταθλήτρια Ελβετία έχει διοργανώσει από όταν καθιέρωσε την ομοσπονδιακή δομή της, το 1848, κάπου 600, η δεύτερη τη τάξει Ιταλία έχει διοργανώσει 72 εθνικά δημοψηφίσματα, 67 λαϊκά δημοψηφίσματα, τρία συνταγματικά δημοψηφίσματα, ένα θεσμικό δημοψήφισμα και ένα συμβουλευτικό δημοψήφισμα – στο τελευταίο συνταγματικό δημοψήφισμα, τον Δεκέμβριο του 2016, ο κεντροαριστερός Ματέο Ρέντσι έπαιξε το κεφάλι του, πόνταρε στη νίκη την πρωθυπουργική του θέση και έχασε.

Στη Βρετανία, οι υπέρμαχοι του Remain ζητούν όλο και πιο επιτακτικά ένα νέο δημοψήφισμα, με την ελπίδα να αλλάξει το αποτέλεσμα του πρώτου, να καθαρίσει το χάος που πυροδότησε, να αποσοβηθεί ο κίνδυνος ενός άτακτου Brexit. Στην αντίπερα όχθη της Μάγχης, τα Κίτρινα Γιλέκα ζητούν μετ’ επιτάσεως, δώδεκα εβδομάδες τώρα, να θεσμοθετηθούν «δημοψηφίσματα με πρωτοβουλία των πολιτών», να «επιστραφεί στον λαό ο κυρίαρχος ρόλος του», να μπορούν οι πολίτες να προτείνουν απευθείας νόμους, να αποπέμπουν πολιτικούς αξιωματούχους, να καταργούν νόμους, να τροποποιούν το Σύνταγμα – όλα αυτά, με μόλις 70.000 υπογραφές, δηλαδή τη σύμφωνη γνώμη ποσοστού 0,15% των ψηφοφόρων. Δημοψήφισμα (λέγεται πως) σκέφτεται τώρα να διοργανώσει και ο Εμανουέλ Μακρόν, και μάλιστα την ημέρα των ευρωεκλογών, ώστε να βρει διέξοδο από την κρίση των Κίτρινων Γιλέκων. Οι πληροφορίες μιλούν για ένα δημοψήφισμα πολλαπλών ερωτήσεων, κάτι πρωτοφανές στην ιστορία της 5ης Γαλλικής Δημοκρατίας, στα ελβετικά περισσότερο πρότυπα, με τους πολίτες να καλούνται να απαντήσουν Ναι ή Οχι σε ερωτήσεις που θα προκύψουν από τη «μεγάλη εθνική διαβούλευση» που διεξάγεται επί του παρόντος (και αυτή με την ελπίδα εξόδου από την κρίση) κυρίως για θεσμικά ζητήματα («Πρέπει να μειωθεί ο αριθμός των βουλευτών και γερουσιαστών;», «Πρέπει να αναγνωριστεί η λευκή ψήφος;», «Πρέπει να εφαρμοστεί το τάδε ή το δείνα ποσοστό αναλογικότητας στις κοινοβουλευτικές εκλογές;»…), αλλά και για κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα, τα θεσμικά δεν φτάνουν, ο πρόεδρος το ξέρει, την επαναφορά του Φόρου Υψηλής Περιουσίας πάντως την αποκλείει ρητά.

Λίγα θεσμικά εργαλεία διχάζουν όσο τα δημοψηφίσματα. Οι υποστηρικτές τους τα εκθειάζουν ως μια καθαρά αμεσοδημοκρατική διαδικασία, βλέπουν σε αυτά ένα εργαλείο ενδυνάμωσης των λαών, που παραμελούνται συχνά από τους κυβερνώντες. Οι πολέμιοί τους υπενθυμίζουν πως ήταν η αγαπημένη μορφή δημοψηφισματικής δημοκρατίας ενός Μουσολίνι και ενός Χίτλερ, ότι αποδυναμώνουν τους κοινοβουλευτικούς θεσμούς και την ίδια τη νομιμότητα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, πως οι κυβερνήσεις εκλέγονται για να παίρνουν αποφάσεις και να κάνουν τομές, όχι για να πετούν στα ζόρια το μπαλάκι στον λαό, πως οι ψηφοφόροι πολύ δύσκολα φτάνουν καλά ενημερωμένοι στην κάλπη και απαντούν νηφάλια στο ερώτημα που τους τίθεται, συνήθως απαντούν σε αυτόν που το θέτει, ουσιαστικά τον τιμωρούν ή τον επιδοκιμάζουν, υπακούοντας πρωτίστως στο θυμικό.

Κατ’ ιδίαν, πάντως, φέρεται να το παραδέχεται και ο ίδιος ο Μακρόν: «Αλλη λύση δεν υπάρχει». Την ημέρα την ίδια των ευρωεκλογών, τότε που θα έπρεπε κανονικά να οδηγήσει στη νίκη το στρατόπεδο των φιλευρωπαίων, θα ομολογήσει επισήμως την αδυναμία του. Δύστυχη Ευρώπη.