Ο αιώνας του Ανδρέα Παπανδρέου

Στις 11 Φεβρουαρίου του 1919, ο Φρίντριχ Εμπερτ έγινε ο πρώτος σοσιαλιστής πρόεδρος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Μόνο έξι μέρες πριν, σαν σήμερα πριν από 100 χρόνια, σε ένα ελληνικό ακριτικό νησί φημισμένο για τις μαστίχες του, γεννιόταν ένας άλλος σοσιαλιστής – κάποιος που έμελλε, αρκετά χρόνια μετά, να διαμορφώσει τη μεταπολιτευτική ιστορία της Ελλάδας. Να μείνει γνωστός μόνο με το μικρό του όνομα.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου ξεκίνησε τη διαδρομή του στον δημόσιο βίο ως ο γιος του κεντρώου πολιτικού Γεώργιου Παπανδρέου. Αρχικά, επέλεξε να ακολουθήσει διαφορετική καριέρα. Από την Αμερική στην Ευρώπη και πάλι πίσω, ο Παπανδρέου δίδαξε Οικονομικά στα μεγαλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου. Και όταν, για πρώτη φορά, ο πατέρας του έκανε νύξη για επιστροφή στα πάτρια εδάφη, αρνήθηκε διακριτικά. Δεν ήταν τύπος που ακολουθούσε οδηγίες. Γυρνώντας στην Ελλάδα, αδιαφόρησε για τις κατηγορίες περί οικογενειοκρατίας. Εξελέγη βουλευτής με την Ενωση Κέντρου το 1964 και ακολούθησε τη δική του ριζοσπαστική ατζέντα, διαφωνώντας με τις πιο σημαντικές αποφάσεις του Γεώργιου. Η χούντα δεν τον αγάπησε περισσότερο απ’ ό,τι τον αγάπησε η εύθραυστη προδικτατορική δημοκρατία. Η επεισοδιακή του σύλληψη, η ίδρυση του ΠΑΚ και η αυτοεξορία στη Σουηδία ήταν ενδεικτικά τού τι θα ακολουθούσε στη συνέχεια.

Οσοι τον γνώριζαν λένε πως ο Παπανδρέου ποτέ δεν συμβιβάστηκε με όσα ήταν δεδομένα. Με την αποκατάσταση της δημοκρατίας, διάλεξε να κλείσει το κεφάλαιο της Ενωσης Κέντρου. Η Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη και η ίδρυση του ΠΑΣΟΚ άλλαξαν τα δεδομένα για την ελληνική σοσιαλδημοκρατία – και, μαζί της, για την ίδια τη χώρα. Με την ανάδειξή του στην εξουσία, το 1981, ανέλαβε την ενηλικίωση του ελληνικού κράτους. Εκλεισε ουσιαστικά τις πληγές του Εμφυλίου, αναγνωρίζοντας την Εθνική Αντίσταση και επιτρέποντας στους πολιτικούς πρόσφυγες να επιστρέψουν στην πατρίδα τους. Αναμόρφωσε τα σώματα ασφαλείας, νομοθέτησε τον πολιτικό γάμο, θεμελίωσε το Εθνικό Σύστημα Υγείας, τσακώθηκε με τη Μάργκαρετ Θάτσερ. Εβαλε την Ελλάδα στον παγκόσμιο χάρτη ως μια υπολογίσιμη δύναμη στην ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου.

Δεν ήταν τέλειος. Οι λαϊκιστικές εξάρσεις του «μαλάκωναν» με επιδέξιους πολιτικούς ελιγμούς. Ο κοσμοπολίτης Παπανδρέου, που πίεζε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για τα Μεσογειακά Προγράμματα, λίγα κοινά είχε με εκείνον που φώναζε πως ΕΟΚ και ΝΑΤΟ «ανήκουν στο ίδιο συνδικάτο». Ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης που ζητούσε να «βυθιστεί το “Χόρα”» ελάχιστα θύμιζε τον πρωθυπουργό που καθιέρωσε την πολιτική τού «no war» ανάμεσα σε Ελλάδα και Τουρκία. Ακόμα και το νεύμα του στη Δήμητρα Λιάνη, που έμεινε στην Ιστορία ως μία από τις πιο αναγνωρίσιμες στιγμές της δεκαετίας του ’80, ήταν ένδειξη ενός πολιτικού που δεν ήταν μόνο ένα πράγμα και που δεν πολυλογάριαζε την πολιτική ορθότητα – ένας αντικατοπτρισμός της ελληνικής κοινωνίας της εποχής.

Πολλοί του καταλογίζουν πως επέτρεψε την ασυδοσία των στελεχών του. Η οκταετία του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία δεν ήρθε χωρίς κόστος. Το 1989 ο Παπανδρέου, που αποτέλεσε την κινητήρια δύναμη της Αλλαγής, βρέθηκε κατηγορούμενος στο Ειδικό Δικαστήριο για την υπόθεση Κοσκωτά. Η δικαίωσή του είχε ακριβό τίμημα για τον ίδιο και το ΠΑΣΟΚ. Ομως, σε μία από τις πιο δύσκολες στιγμές της νεότερης πολιτικής ιστορίας της χώρας, συναίνεσε σε μια κυβέρνηση εθνικής ενότητας υπό τον Ξενοφώντα Ζολώτα, μαζί με τους μέχρι τότε διώκτες του. Η τελευταία του κυβέρνηση, από το 1993 έως το 1996, ελάχιστα θύμιζε τις προηγούμενες. Η υγεία του ήταν επιβαρυμένη, οι αντοχές του λιγόστεψαν. Θεωρείται, ωστόσο, η πιο ώριμη περίοδός του, καθώς, εκτός από τις αρκετές δόσεις αυτοκριτικής, προετοίμασε την επόμενη μέρα για το ΠΑΣΟΚ και τη χώρα. Δύο χρόνια πριν πεθάνει, ίδρυσε το ΑΣΕΠ και λίγους μήνες πριν μπει στο Ωνάσειο με βαριά πνευμονία υπέγραψε την Ενδιάμεση Συμφωνία με την ΠΓΔΜ. Παραιτήθηκε από πρωθυπουργός τον Ιανουάριο του 1996 και πέθανε έξι μήνες μετά, λίγες ημέρες πριν από το συνέδριο του ΠΑΣΟΚ που όρισε για αντικαταστάτη του τον Κώστα Σημίτη.

Είχε πιστούς φίλους και ορκισμένους εχθρούς, όπως όλοι οι μεγάλοι ηγέτες. Τίποτα δεν δείχνει την αξία του όσο η αναγνώρισή του ακόμα και από τους δεύτερους. Και τίποτα δεν αποδεικνύει τη σημασία της παρακαταθήκης του όσο οι απεγνωσμένες προσπάθειες να τον μιμηθούν.