Μουσική καταφυγίου

Ιρλανδία, ανεξάρτητα αν η ιστορική μοίρα τη μοίρασε στα δύο, είναι ως συνείδηση λαού, ως παραδόσεις, ως θρησκευτικό σύνδρομο μία και αδιαίρετη. Ο Ερρίκος Η’ για να παντρευτεί την ερωμένη του, χωρίζοντας τη γυναίκα του, γαλλίδα πριγκίπισσα, που αν τη σκότωνε όπως τις προηγούμενες συζύγους του θα ήταν αιτία πολέμου με τη Γαλλία, αποκόπηκε θρησκευτικά από το Βατικανό (που απαγόρευε τα διαζύγια) και προσχώρησε στον Προτεσταντισμό, κρατώντας όμως τη λειτουργική όψη των τελετών. Η αποθέωση της κυνικής διπλωματίας. Ποια γριούλα στην Αγγλία κατάλαβε πως άλλαξε το δόγμα;

Η Ιρλανδία όμως παρέμεινε καθολική. Είναι γνωστό και από τη θεατρική ιστορία πως συχνά και η Ιρλανδία και η Σκωτία για λόγους θρησκευτικούς έφτασαν στα μαχαίρια. Η Μαρία Στιούαρτ που την καρατόμησε η Ελισάβετ (αριστουργηματικό έργο του Σίλλερ) ήταν καθολική.

Δεν αρκεί όμως κανείς να μένει στα ιστορικά, δογματικά, θρησκευτικά δεδομένα για να αντιληφθεί τις ιδιαιτερότητες που χαρακτηρίζουν έναν καθολικό Ιρλανδό, όχι μόνο από τους αγγλικανούς γειτόνους του, αλλά ακόμη και από τους καθολικούς του ευρωπαϊκού Νότου. Τι σχέση αλήθεια υπάρχει όσον αφορά π.χ. την ηθική συμπεριφορά ανάμεσα σ’ έναν μέσο Ιρλανδό, έναν γάλλο καθολικό του Μπορντό και έναν ιταλό καθολικό Σικελό; Οση διαφορά π.χ. υπάρχει ανάμεσα σ’ έναν κρητικό ορθόδοξο και ένα ορθόδοξο ρώσο μουζίκο!!

Αν κάνω αυτή την αναλυτική αναφορά είναι για να προσπαθήσω να προσεγγίσω ιδεολογικά και ηθικά θεατρικά έργα του ιρλανδικού πολιτισμικού τοπίου που παίζονται στη χώρα μας.

Αφορμή για τις σκέψεις που ακολουθούν η έξοχη παράσταση που σκηνοθέτησε ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης, ήδη από την περυσινή περίοδο που συνεχίζεται με μεγάλη προσέλευση κοινού, προς Θεού, δεν κάνω διαφήμιση (που δεν το έχει κανείς ανάγκη). Είναι για να εξηγήσω το παράδοξο, πώς ένα κοινό, το μέσο ελληνικό κοινό, όχι μόνο σ’ αυτή την περίπτωση (έχουμε πληθώρα ανάλογες εμπειρίες), ένα κοινό με τελείως διαφορετικές θρησκευτικές και ηθικές, αλλά και κοινωνικές προσλαμβάνουσες αγκαλιάζει παραστάσεις που πέρα από τη θεατρική τους προίκα μεταφέρουν ένα ήθος τελείως διάφορο από το ελληνικό. Σπεύδω εδώ να πω ότι στην παράσταση που θα αναφερθώ, τον «Φάρο» του ΜακΦέρσον, στο πρόγραμμα που επιμελήθηκε ο Μανώλης Δούνιας υπάρχουν έξοχα κείμενα που καλύπτουν πρισματικά όλα τα ιδεολογικά και πολιτισμικά στοιχεία που διατρέχουν το κείμενο (η ενοχή, η μέθη, η τυφλότητα, η λαϊκή κουλτούρα, η καταφυγή στη χαρτοπαιξία κ.τ.λ.).

ΑΛΗΤΟΓΡΑΦΙΑ. Παλιότερα και με την ευκαιρία που είχα ασχοληθεί και με άλλο έργο του ΜακΦέρσον που συνεχίζεται και φέτος στο Θέατρο Επί Κολωνώ, το «Λάμψη μιας καθημερινής μέρας», είχα μιλήσει για το λογοτεχνικό και θεατρικό είδος της αλητογραφίας. Είδος που δοξάστηκε με μεγάλα κείμενα όπως «Στον βυθό» του Τολστόι, στη «Δίψα» του Χάμσον, στο «Δικό μας Μιλάνο» του Μπερτολούτσι και σε μας εδώ στα διηγήματα του Βουτυρά, στο πρώτο μυθιστόρημα του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου, σε διηγήματα του Καραγάτση αλλά και παλιότερα του Παπαδιαμάντη, του Λουντέμη, του Μπαστιά. Το λούμπεν προλεταριάτο που το αποτύπωσε έξοχα ο Βάρναλης στους «Μοιραίους» και από την άλλη πλευρά του πλανήτη ο Τσάπλιν με τον παρία ήρωά του κυνηγημένο από την εξουσία να καταφεύγει στα νυχτερινά άσυλα και στα παγκάκια. Οι «ήρωες» του ΜακΦέρσον στον «Φάρο» είναι πλασμένοι από αυτή την ίδια ύλη, ενός πηλού που ζυμώνεται με ουίσκι και πασχίζει να πάρει κάποια μορφή παραμένοντας πεισματικά μαλθακή μάζα άμορφη, αλλά διψασμένη για μορφή. Μέσα στην «υπόγεια την ταβέρνα με τους καπνούς και τις βρισιές» τέσσερις παρίες, λούμπεν, ο ένας τυφλός (που λες και έρχεται από τον τυφλό του Ευαγγελίου) δέχονται την επίσκεψη ενός παράξενου κυρίου. Μετέχει στο ποτό, παίζει μαζί τους χαρτιά αλλά αναπτύσσει ένα σχέδιο να «κερδίσει» τον πιο επιρρεπή στην ασωτία, τον πιο αποτυχημένο να σωθεί από τον βυθό.

Η έξοχη γραφή του ΜακΦέρσον εκκινεί με τα γνωστά τεχνάσματα γραφής του νατουραλισμού ή αν θέλετε του κριτικού ρεαλισμού και ξαφνικά η παρτιτούρα του αλλάζει κλειδί και ύφος.

Εδώ έχουμε να κάνουμε με το γνωστό και συνεχώς ικανό να μας εκπλήξει θέμα του καταλύτη. Από την εποχή του «Οιδίποδα» όπου ένας ξένος έρχεται και αναστατώνει, αλλοιώνει, λυτρώνει ή καταστρέφει μια τάξη πραγμάτων ή μια δομή, έως τον Μεφιστοφελή του Γκαίτε που ανατρέπει τη λογική και την τάξη ενός σοφού επιστήμονα, έως τον Γκοντό που συνεχώς αναβάλλει τον ερχομό του, αλλά διαλύει ένα ισορροπημένο ή τουλάχιστον σύνηθες σύστημα, όπως ο Ηλίθιος του Ντοστογέφσκι, ο Ιάγος, ο Ιαβέρης, η Φραγκογιαννού του Παπαδιαμάντη, όπως ο παράξενος γέρος του Βουτυρά στο «Παραρλάμα» σπέρνει τον τρόμο στον περίγυρο, ο κύριος Λόκχαρτ του ΜακΦέρσον, καταλύτης στο σκοτεινό υπόγειο καταφύγιο μιας παρέας αποσυνάγωγων, αποτυχημένων, ανέστιων συχνά που έχουν μόνο ένα μικρό φωτάκι σαν φάρο εν αυτοίς που είναι η πατροπαράδοτη ιρλανδέζικη πίστη σ’ έναν Θεό (που βεβαίως σιωπά ή υπόσχεται πως θα έρθει και δεν έρχεται, αλλά τον περιμένουν πεισματικά) ή σε μια προσωρινή τύχη στα χαρτιά, αφού συχνά σ’ αυτά τα σπουδαία κείμενα η ζωή είναι ζαριά, ένα φουλ του άσου, ένα τυχαίο συναπάντημα στην έρημο που κάνει τον βίο συντροφικό έστω και πρόσκαιρα. Στο αριστούργημα του Μπέργκμαν «Η έβδομη σφραγίδα» ο ιππότης παίζει σκάκι με τον θάνατο. Στο έργο του ΜακΦέρσον ο παρίας του υπογείου κερδίζει στα χαρτιά τον μεταμφιεσμένο σε τυχαίο αστό Λούσιφερ και αναβάλλει για λίγο τη μετάστασή του για το Αλλού.

Κάθε μέρα, φαίνεται να μας μηνάει ο ιρλανδός συγγραφέας, παίζουμε χαρτιά και είμαστε τυχεροί όσοι δεν τραβάμε τον μουντζούρη!

Εδώ θα μου επιτρέψετε να κάνω μια υπόθεση. Γιατί αυτή η καταφυγή των Βορείων στη μέθη;

Εχει ενδιαφέρον να σταθμεύσουμε στο γεγονός πως συνοδεύεται σχεδόν πάντα από μια απόλυτη καταφυγή στην πίστη. Ενας καθολικός Ιρλανδός είναι ένας πότης Ιρλανδός. Πιστεύω πως η αναζήτηση της λήθης, της φυγής στο ποτό έχει στο βάθος της συνείδησής τους την άφεση των αμαρτιών που υπόσχεται η θεία μετάληψη. Λησμονώ άρα υπάρχω. Η «Γνώση είναι θλίψη» θα διδάξει ο Εκκλησιαστής της Παλαιάς Διαθήκης.

Στο Θέατρο Αθηνών ένας έξοχος θίασος έχει σκύψει με αφοσίωση και κατανόηση στο έργο του ΜακΦέρσον. Ο σκηνοθέτης Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης που υπογράφει μαζί με την Αθανασία Σμαραγδή τη θαυμάσια μετάφραση, όσο περνάει ο χρόνος από τότε που ασχολήθηκε με τη σκηνοθεσία αναδεικνύεται κυρίως ως δάσκαλος ηθοποιών, πράγμα που σημαίνει πως αποσκορακίζει τη μεταμοντέρνα χλαπάτσα του σκηνοθετισμού των φαμφαρονικών εντυπώσεων και αναζητεί στους ρόλους και στο κείμενο τη μουσική και τις συναισθηματικές ρίζες και εκπλήξεις τους καρπούς της υποκριτικής ανθοφορίας. Ο Μαρκουλάκης, προερχόμενος από την υποκριτική και γνωρίζοντας τις διαδρομές ενός τεχνίτη να χτίσει ρόλο με ισορροπία ψυχής, νου και σώματος, καθοδηγεί τους συναδέλφους του δίνοντάς τους μίτο να φτάσουν διασχίζοντας τον λαβύρινθο στον Μινώταυρο, γιατί Μινώταυρος είναι κάθε ρόλος – ή τον κατακτάς ή σε συντρίβει.

Η Σμαραγδή δημιούργησε χώρο δραματικά σημαίνοντα και με «ήθος». Ο Μάτσας συνεχώς αναδεικνύεται μουσικός δραματουργός και στα κοστούμια της Κοντοδήμα ερμηνευτικά του έργου. Οι φωτισμοί του Γιάνναρου συνδημιουργοί του σκηνοθέτη!

Η παράσταση είναι υποκριτική ευωχία, ένα έξοχο κουιντέτο εγχόρδων. Θα ήταν ασέβεια σ’ αυτή την υποκριτική πανδαισία να ξεχωρίσω σολίστ. Σολίστ είναι όλοι. Αλλά σολάρουν μέσα στη γραφή του κουιντέτου. Παπασπηλιόπουλος: Α’ βιολί, ο Μαρκουλάκης: Β’ βιολί, Ψαρράς: βιολοντσέλο, Αλειφερόπουλος: βιόλα και Χειλάκης: κόντρα μπάσο, ο υποδόριος ρυθμός.

info

Μετάφραση: Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης, Αθανασία Σμαραγδή

Σκηνοθεσία: Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης

Σκηνικά: Αθανασία Σμαραγδή

Κοστούμια: Ιωάννα Τσάμη

Φωτισμοί: Αλέκος Γιάνναρος

Μουσική: Μίνως Μάτσας

Ερμηνείες: Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης, Αιμίλιος Χειλάκης, Οδυσσέας Παπασπηλιόπουλος, Νίκος Ψαρράς, Προμηθέας Αλειφερόπουλος

Πού: Θέατρο Αθηνών, Βουκουρεστίου 10, τηλ. 210-3312.343