Οσο προσμένω, υπάρχω

Ο Αντόνιο ντι Μπενεντέτο (1922-1986) δεν ανήκει στα γνωστότερα ονόματα της αργεντίνικης λογοτεχνίας. Μάλιστα μεταφράστηκε στα αγγλικά μόλις το 2016. Ανάμεσα σε αυτούς που τον ανέσυραν σταδιακά από τη λήθη βρίσκονται ο Χούλιο Κορτάσαρ, ο Ρομπέρτο Μπολάνιο και ο Τζ. Μ. Κουτσί. Μάλιστα ο Κουτσί έχει, κατά την εκτίμησή μου, επηρεαστεί ιδιαίτερα από το Σάμα στη δική του αλληγορική πραγμάτευση των γεωγραφικών εσχατιών και των πολιτισμικών ορίων στο βιβλίο του Περιμένοντας τους βαρβάρους. Εχοντας συλληφθεί από τη χούντα της Αργεντινής για άγνωστους λόγους, υπέστη τα πάνδεινα μέχρι ο Χάινριχ Μπελ να συντονίσει την απελευθέρωσή του.

Το σημαντικότερο αυτό από τα βιβλία του εκδόθηκε στα 1956. Πραγματεύεται την ατέρμονη αναμονή για μια μετάθεση ενός υψηλόβαθμου αξιωματούχου του ισπανικού Στέμματος, που έχει στερηθεί τον τίτλο του κυβερνήτη και ζει αναγκαστικά στην Ασουνσιόν της Παραγουάης, πολύ μακριά από την οικογενειακή στέγη στη Μεντόσα της Αργεντινής. Το βιβλίο είναι αρθρωμένο σε τρία μεγάλα χρονολογημένα κεφάλαια (1790, 1794 και 1799). Οι τόποι δεν κατονομάζονται αλλά συνάγονται από τα γεωγραφικά και πολιτισμικά συμφραζόμενα, ενώ σχεδόν καθόλου δεν αναφέρονται τα ιστορικά συμφραζόμενα. Οπως έχει εύστοχα ειπωθεί, ο Ντι Μπενεντέτο δεν ασχολείται με την ανασύνθεση μιας εποχής αλλά με την τοποθέτηση του ήρωα εντός αυτής της εποχής. Πολλά θεωρούνται δεδομένα και η ελλειπτικότητα της αφήγησης προάγει το αίσθημα της αποσπασματικότητας.

Ο ήρωας και αφηγητής Ντιέγο ντι Σάμα έχει υποβαθμιστεί ύστερα από την απόφαση του ισπανικού Στέμματος να διορίζονται στα ανώτατα διοικητικά αξιώματα μόνο καθαρόαιμοι Ισπανοί και όχι, όπως ο ίδιος, Κρεολοί (άλλως «Αμερικάνοι»), δηλαδή λευκοί γεννημένοι στις αποικίες. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που λίγα χρόνια αργότερα οδήγησε στους νοτιοαμερικανικούς πολέμους της Ανεξαρτησίας υπό τον Σιμόν Μπολιβάρ, τον Σαν Μαρτίν κ.ά. και ακολούθως στη συγκρότηση των σύγχρονων κρατών της υποηπείρου. Ενα άλλο βασικό ιστορικό στοιχείο είναι η βίαιη διάλυση, γύρω στα 1770, των υπό τους Ιησουίτες ιεραποστολών που αποτέλεσαν για αιώνες πρότυπους οικισμούς. Εκεί έβρισκαν καταφύγιο, μόρφωση κ.λπ. τα ινδιάνικα φύλα της Παραγουάης, που ανήκουν στην οικογένεια των Γκουαρανί. Ας σημειωθεί ότι η Παραγουάη είναι η μοναδική νοτιοαμερικανική χώρα που έχει ως συνεπίσημη γλώσσα μια γηγενή, τα γκουαρανί. Τέτοιου τύπου αναφορές δεν γίνονται εντός κειμένου, με αποτέλεσμα να έχουμε μεν μια εύγλωττη αλληγορική, καφκική ατμόσφαιρα, εις βάρος όμως της κατανόησης του κειμένου και της ερμηνείας των βίαιων συγκρούσεων με τους Ινδιάνους στο τελευταίο κομμάτι του βιβλίου.

Υπό την πλήξη των Τροπικών

Ο Ντιέγκο ασκεί τα διοικητικά του καθήκοντα, κάνει βόλτες στο ποτάμι, αραιά και πού μεθάει, γράφει στη σύζυγό του και, κυρίως, αναμένει: το πλοίο από το Μπουένος Αϊρες που θα του φέρει ένα γράμμα από τους αγαπημένους του, τους χρωστούμενους από το Στέμμα μισθούς και, κυρίως, την πολυπόθητη μετάθεση. Είναι μονίμως χρεωμένος, δέχεται προσβολές, συγκρούεται με κατωτέρους του, αδικεί κάποιους και σιγά σιγά, υπό την πλήξη των Τροπικών, ξεχνά τι ακριβώς προσμένει. Αν και θέλει να είναι πιστός στην ανάμνηση της συζύγου, κάποτε υποκύπτει στις βασανιστικές σαρκικές του ορέξεις και σχετικοποιεί τις ηθικές του αρχές. Κάνει κάποιου είδους σχέση με μια παντρεμένη κυρία, πηγαίνει με μια μουλάτα και με μια ελάχιστα επιθυμητή χήρα, αλλά όλα τούτα κάπως ανόρεχτα, κάπως μπερδεμένα. Οι γυναίκες τον βοηθούν στην προσπάθειά του να αποδεσμευθεί από το απόμακρο συνοριακό φυλάκιό του, αλλά τίποτα δεν γίνεται μέχρι που αιφνιδίως αποκτά παιδί με μια ταλαιπωρημένη ισπανικής καταγωγής γυναίκα. Ωστόσο ούτε αυτή η σχέση στεριώνει και ο Ντιέγκο ζει σε μια παραισθησιακή κατάσταση, μπερδεύοντας τις φαντασιώσεις του με την πραγματικότητα.

Μόνο προς το τέλος του βιβλίου γίνεται επιτέλους κάτι. Ο Ντιέγκο παίρνει μέρος σε μια αποστολή καταδίωξης ενός κακοποιού τον οποίο τυχαίνει να γνωρίζει από την παρελθούσα ζωή του. Στόχος του η ηρωοποίηση και μέσω αυτής η αποκατάσταση. Ωστόσο ο θρυλούμενος κακοποιός έχει διεισδύσει στο στράτευμα και τον εκβιάζει. Το άγημα βαδίζει βόρεια, προς την έρημο του Τσάκο, όπου η γοητεία της χώρας (και του βιβλίου) αρχίζει επιτέλους να αναδύεται. Ακολουθούν άφθονη δράση, αιματηρές συγκρούσεις με μια ινδιάνικη φυλή, το συναπάντημα με μια ομάδα Γκουαρανί τυφλωμένων από τους εχθρούς τους, η έκπτωση του αρχηγού, μέχρι την τελική σύγκρουση και «πτώση» του ήρωα που εγκιβωτίζει στοιχεία «φανταστικού».

Το δράμα του ήρωα
Πολιτισμός και αγριότητα
Το ύφος του βιβλίου είναι εξαιρετικά ελλειπτικό, το μοντάρισμα των αργόσυρτων περιστατικών τολμηρό αν και ακολουθεί την τυπική χρονική γραμμικότητα, οι μεταφορές που χρησιμοποιεί ο Ντι Μπενεντέτο άλλοτε ευρηματικές και άλλοτε όχι τόσο εύστοχες (τουλάχιστον στην ελληνική κατά γράμμα απόδοσή τους). Το δράμα του Ντιέγκο είναι το ξερίζωμα και ταυτόχρονα η ζωή σε ακραίες από πολιτισμική άποψη συνθήκες. Πολιτισμός και αγριότητα συνυπάρχουν στο πλαίσιο της εποχής, η τροπική φύση αναδύεται μόνο προς το τέλος και γίνεται προφανές ότι συνειδητά ο συγγραφέας επιλέγει να μην αξιοποιήσει τις γραφικότητες και το φολκλόρ της περιοχής αναφοράς. Αλλωστε είναι Αργεντινός, δηλαδή ανήκει σε μια κοινωνία που προσπαθεί πρωτίστως να μιμηθεί τα ευρωπαϊκά διανοητικά πρότυπα, κάτι που απεικονίζεται και στη μεγάλη λογοτεχνική της παράδοση. Αυτά προβάλλει και στη λίγο-πολύ άγνωστη γη της Παραγουάης. Πάντως ο ήρωας, στο τελευταίο, εξαιρετικά γοητευτικό κομμάτι του βιβλίου, θα έχει ακόμη τη διαύγεια να στοχασθεί πάνω στην έννοια της προσμονής: Οσο αναμένουμε κάτι, έστω και βασανιστικά, η ζωή έχει νόημα – μόνο που αυτό το κατανοούμε πολύ αργότερα.

Αντόνιο ντι Μπενεντέτο
Σάμα
Μετάφραση-επίμετρο Αννα Βερροιοπούλου, σελ. 299, Καστανιώτης, 2018