Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΚΟΡΝΙΖΑ

Γυναίκες του μόχθου με τις ποδιές στη μέση και τα κεφαλομάντιλα να καλύπτουν τα μαλλιά τους στριμώχνονται μπροστά σε έναν πίνακα ζωγραφικής. Ανάμεσά τους και λιγοστοί άνδρες. Ολοι τους αγρότες. Μόνο μία δεν έχει αφήσει το βλέμμα της να παρασυρθεί από τις διάσημες «Υφάντρες» του σπουδαίου συμπατριώτη τους Ντιέγο Βελάσκεθ κι είναι εκείνη που κοιτάζει κατάματα τον φωτογραφικό φακό κρατώντας το μωρό της στην αγκαλιά.

Το καρέ είναι τραβηγμένο στο Καμπρέρος της Ισπανίας το 1932. Την εποχή που το Μουσείο του Πράδο πρωτοστατούσε σε ένα πρωτοποριακό εκπαιδευτικό πρόγραμμα, για χάρη του οποίου αντιγράφηκαν τα αριστουργήματα των συλλογών του και ταξίδεψαν σε 170 κωμοπόλεις και χωριά σε αγροτικές περιοχές της χώρας προσφέροντας μια μοναδική εμπειρία στους απομονωμένους κατοίκους τους. Ανθρωποι που ποτέ δεν είχαν φύγει από τις εστίες τους ξαφνικά ανακάλυπταν τον πολιτιστικό πλούτο της πατρίδας τους.

Είναι μία από τις πολλές διαφορετικές και πολιτικά χρωματισμένες στιγμές της 200 ετών ιστορίας του μουσείου. Και μία από τις πολλές ψηφίδες που συνθέτουν την έκθεση – αφιέρωμα στο παρελθόν του, υπό τον τίτλο «Τόπος μνήμης», η οποία δεν έχει μόνο εορταστικό αλλά και απολογιστικό χαρακτήρα. Κι αυτό διότι το Πράδο μπορεί να μη σχεδιάστηκε ως ένα από τα κορυφαία μουσεία τέχνης του κόσμου, καθώς όμως φέτος συμπληρώνει 200 χρόνια αδιάλειπτης παρουσίας και υποδέχεται τρία εκατομμύρια επισκέπτες ετησίως, μπορεί να καυχιέται ότι διαθέτει μία από τις σημαντικότερες συλλογές ζωγραφικών έργων στην Ευρώπη.

Οταν ο Κάρολος Γ’ της Ισπανίας ανέθετε τις μελέτες για το κτίριο, τη δεκαετία του 1780, στο μυαλό του είχε τη δημιουργία ενός μουσείου φυσικών επιστημών για να αναδείξει το πνεύμα του Διαφωτισμού. Ονειρο που είχε άδοξο τέλος όταν ανέλαβε τον θρόνο ο υπερσυντηρητικός εγγονός του Φερδινάνδος Ζ’ τρεις δεκαετίες αργότερα. «Τον ενδιέφερε να παρουσιάσει τον πλούτο της συλλογής του από το να έχει οποιουδήποτε είδους συνεισφορά στην επιστημονική πρόοδο» λέει ο Χαβιέ Πορτούς, επιμελητής της έκθεσης «Τόπος μνήμης». Και συνεχίζει: «Η ειρωνεία είναι ότι το Πράδο εγκαινιάστηκε σε μια περίοδο καθαρά οπισθοδρομικής σκέψης για την Ισπανία».

Κι αυτή η πλεύση του εθνικού μουσείου της Ισπανίας στα ασταθή ύδατα της  πολιτικής – από την κατάρρευση ενός κράτους που είχε στο τιμόνι του έναν ισχυρό μονάρχη ώς τη στιγμή που το έθνος διχάστηκε εξαιτίας ενός εμφυλίου και στη συνέχεια τα ίχνη του χάνονται εν μέσω μιας μακρόχρονης δικτατορίας έως ότου έρθουν οι μέρες δημοκρατίας – βρίσκεται στο επίκεντρο της επετειακής αυτής έκθεσης.

Αδιαμφισβήτητο σύμβολο του πλούτου της πολιτιστικής κληρονομιάς της Ισπανίας, το Πράδο στους δύο αιώνες της ζωής του, κατά τους οποίους η πολιτική πραγματικότητα θύμιζε κινούμενη άμμο, άλλοτε «διαλύθηκε» κι άλλοτε ευνοήθηκε. Στην πρώτη περίπτωση ήταν λίγο μετά το πραξικόπημα του Φράνκο το καλοκαίρι του 1936. Η Μαδρίτη είχε μετατραπεί σε πεδίο μάχης παραμένοντας  σε αυτή την κατάσταση για την επόμενη τριετία. Τον Νοέμβριο του ίδιου χρόνου  εννέα βόμβες – ένα θραύσμα των οποίων παρουσιάζεται στην έκθεση – είχαν ως στόχο την οροφή του Πράδο. Η δημοκρατική κυβέρνηση καταφεύγοντας από τη Μαδρίτη στη Βαλένθια και αργότερα στη Βαρκελώνη πήρε μαζί της σχεδόν 2.000 έργα από τις συλλογές του μουσείου, ανάμεσά τους και τα 300 σημαντικότερα. Εργα που κατέληξαν στη Γενεύη για να φυλαχτούν. Ομως, και όταν τελικά επικράτησε ο Φράνκο, από τις πρώτες του μέριμνες ήταν η επιστροφή των πινάκων στο μουσείο, το οποίο μάλιστα επέκτεινε με νέες πτέρυγες, αντικατέστησε τα ξύλινα δάπεδά του με μαρμάρινα και εμπλούτισε τις συλλογές του, χωρίς ωστόσο να του δώσει διεθνή χαρακτήρα και υποβαθμίζοντας τον ρόλο του ως χώρου υποδοχής των επίσημων καλεσμένων του.

H «ΕΘΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ». Εναν αιώνα πριν από την εποχή του εμφυλίου, ωστόσο, η πολιτική συγκυρία δεν «διέλυσε», αλλά αντιθέτως ευνόησε το Πράδο. Ηταν τη δεκαετία του 1830, όταν ως συμβολή για την αποπληρωμή του δημόσιου χρέους της Ισπανίας τα μοναστήρια της χώρας μαζί με τα έργα τέχνης τους απαλλοτριώθηκαν και κάποια από αυτά τα κομμάτια αργότερα κατέληξαν στη συλλογή του μουσείου, μετά την κήρυξή του ως εθνικού στη δεκαετία του 1870. «Το Πράδο αντιπροσωπεύει την καλύτερη εικόνα της Ισπανίας, επειδή είναι ένας χώρος που έχει κατά κάποιον τρόπο καταφέρει να παραμείνει πάνω από τις πολιτικές μας διαιρέσεις» εκτιμά ο συγγραφέας και μέλος της βασιλικής ισπανικής ακαδημίας Αντόνιο Μουνιόθ Μολίνα.

Παιδί της χρυσής εποχής της δημιουργίας μεγάλων μουσείων στην Ευρώπη – το Λούβρο εγκαινιάστηκε το 1793, το Ρικσμιουζίουμ στο Αμστερνταμ το 1800 και η Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου το 1824 -, ξαφνιάζει με την ηλικία του τους επισκέπτες που το θεωρούν πολύ παλαιότερο καθώς διαθέτει σπουδαία συλλογή έργων του 16ου αι., μεταξύ των οποίων τα πορτρέτα του αυτοκράτορα Καρόλου Ε’, ένα εκ των οποίων φέρει την υπογραφή του Τιτσιάνο.

Με σαφώς διεθνές προφίλ, αλλά ταυτοχρόνως και μουσείο που ενισχύει την ισπανική εθνική ταυτότητα, το Πράδο δεν ρίχνει φως μόνο στους ισπανικούς θησαυρούς που κοσμούν τις αίθουσές του, αλλά και στους πολλούς ξένους ζωγράφους που άφησαν την υπογραφή τους στο βιβλίο επισκεπτών και θέλησαν να θαυμάσουν τους θησαυρούς του ή ακόμη και να αντιγράψουν τα έργα που έβλεπαν στις αίθουσές του, ώστε να τα εντάξουν αφομοιωμένα στα δικά τους. Τέτοια παραδείγματα ήταν ο ιμπρεσιονιστής Εντουαρντ Μονέ ή ο δημοφιλής στην Ευρώπη αμερικανός πορτρετίστας Τζον Σίνγκερ Σάρτζεντ.

Παρόλο που από την έκθεση με τα ντοκουμέντα και τις φωτογραφίες του παρελθόντος δεν λείπουν τα έργα τέχνης – συνολικά 168, εκ των οποίων τα 134 από τις συλλογές του και τα υπόλοιπα 34 από μουσεία των ΗΠΑ, Γαλλίας, Ουγγαρίας, Βρετανίας, Ισραήλ, Γερμανίας και Ρωσίας, γεγονός που αναδεικνύει τις διασυνδέσεις του μουσείου με το εξωτερικό -, πολλά εκ των οποίων φέρουν σπουδαίες υπογραφές όπως των Μανέ, Ρενουάρ, Πικάσο και Πόλοκ, ο ιστορικός της προσανατολισμός είναι εκείνος που πρωταγωνιστεί στην εν λόγω παρουσίαση. Κι όχι άδικα καθώς προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία στους επισκέπτες – το 60% των οποίων είναι από το εξωτερικό – να γνωρίσουν το παρελθόν του Πράδο, να ιχνηλατήσουν την πορεία του και να ανακαλύψουν εικόνες και γεγονότα που δεν φτάνουν εύκολα στον μη ειδικό, ο οποίος συνήθως επιλέγει να δει μόνο τα διασημότερα έργα στον λιγοστό χρόνο που διαθέτει.

info

Η έκθεση «Τόπος μνήμης» στο Μουσείο Πράδο στη Μαδρίτη έως τις 10 Μαρτίου