Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο στο Παρίσι

Η Σεντ Γενεβιέβ ντε Μπουά, πόλη τριάντα έξι χιλιάδων κατοίκων σε απόσταση είκοσι πέντε χιλιομέτρων νοτίως των Παρισίων, φιλοξενεί το Ρωσικό Κοιμητήριο, τη μεγαλύτερη ρωσική νεκρόπολη στην Ευρώπη, όπου αναπαύονται προσωπικότητες της πολιτικής, της τέχνης, της διανόησης, που πολέμησαν εναντίον του σοβιετικού καθεστώτος στις τάξεις του Λευκού Στρατού (1917-1922), υπέφεραν διωγμούς, εγκατέλειψαν τη γενέθλια γη, αναγνωρίστηκαν στην Ευρώπη και στον κόσμο. Εκεί οι συγγραφείς Ιβάν Μπούνιν (βραβείο Νομπέλ) και Βίκτορ Νεκράσοφ, η πρίμα μπαλαρίνα Ολγα Πρεομπραζένσκα, ο συνθέτης Νικολάι Τσερέπνιν, ο Νουρέγεφ και ο Ταρκόφσκι, εκεί η περίτεχνη ταφόπλακα, έπειτα από πρωτοβουλία του παγκοσμίου φήμης διευθυντή ορχήστρας Βαλέρι Γκεργκίεφ, προς τιμήν του συγγραφέα Γκαϊτό Γκαζντάνοφ (1903-1971), καταγομένου από την Οσετία (ρωσική δημοκρατία του Καυκάσου), συμπατριώτη του μαέστρου. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν δεν παρέλειψε να επισκεφθεί αυτόν τον τόπο μνήμης.

Ο βίος του γεννημένου στην Αγία Πετρούπολη Γκαζντάνοφ, γιου δασοφύλακα, που «ήταν μονίμως απασχολημένος με χημικά πειράματα, γεωγραφικές μελέτες και κοινωνικά ζητήματα, με δύο ακόμα πράγματα που τον ενδιέφεραν, τις πυρκαγιές και το κυνήγι», υπήρξε μυθιστορηματικός, λες και οι απρόσμενες οικογενειακές συμφορές (σε ηλικία οκτώ ετών έχασε τον πατέρα του, δύο αδελφές του πέθαναν) άνοιξαν τον δρόμο για παράτολμες πράξεις, ακούσιες σχεδόν, τέτοιο πανεπιστήμιο ζωής που έχει αφήσει και συνεχίζει να αφήνει κληρονομιά «καταραμένων» δημιουργών και φλεγόμενων εραστών του λόγου. Σε ηλικία δεκαέξι ετών, αφού είχε εγκαταλείψει το Γυμνάσιο και περάσει για λίγο από τη Στρατιωτική Σχολή, ο Γκαϊτό κατατάσσεται εθελοντής στη Λευκή Στρατιά του στρατηγού Βράνγκλερ στη Νότια Ρωσία και στην ερώτηση του θείου του Βιτάλι «Πιστεύεις ότι οι εθελοντές θα νικήσουν τον Κόκκινο Στρατό;» απαντάει: «Οχι, δεν το πιστεύω καθόλου, γι’ αυτό και δεν θα απογοητευτώ». Δεν απογοητεύτηκε, αλλά βέβαιο είναι ότι κατάπιε μέχρι κορεσμού τη φρίκη του εμφύλιου σπαραγμού, εγκατέλειψε την πατρώα γη το 1920 και έφτασε τρία χρόνια αργότερα στο Παρίσι, όπου εργάστηκε ως αχθοφόρος στις μαούνες του Σηκουάνα, βοηθός σε πλυντήριο αυτοκινήτων, εργάτης στη γραμμή παραγωγής της Σιτροέν, υπάλληλος γραφείου, επί τρεις μήνες, του εκδοτικού οίκου Ασέτ. Εζησε άστεγος στους δρόμους της πρωτεύουσας, έγινε δεκτός στη Σορβόννη, όπου άκουσε «λουλουδάτους λόγους περί της ιερής φλόγας της Επανάστασης», υπέκυψε όμως στη γοητεία της γαλλικής γλώσσας και λογοτεχνίας, έτσι που για ορισμένους μελετητές του έργου του είναι «ρωσικής γλώσσας γάλλος συγγραφέας». Οδηγός ταξί νυχτερινής βάρδιας από το 1928 ώς το 1952, συμμετείχε στη γαλλική Αντίσταση κατά της γερμανικής κατοχής και από το 1953 ώς τον θάνατό του (1971) εργάστηκε στο χρηματοδοτούμενο από τη CIA Radio Liberty στο Μόναχο.

Ο χρόνος που χάνεται

Οι λεπτομέρειες του βίου του «Γεώργιου» (του Γκαϊτό στην ιρανικής προέλευσης διάλεκτο της Οσετίας) από τα παιδικά του χρόνια ώς το βασανιστικό όνειρό του ότι θα έφτανε στο Παρίσι, όπου ήταν βέβαιος ότι θα συναντούσε την αγαπημένη της πρώιμης νιότης του Κλερ, πλέοντας πάνω σε ένα πλοίο σωτηρίας των ηττημένων αντισοβιετικών από τη φλεγόμενη Κριμαία προς την Κωνσταντινούπολη, βρίσκονται στο πρώτο μυθιστόρημά του «Μια βραδιά με την Κλαιρ», που κυκλοφόρησε το 1929, προκάλεσε την προσοχή των ρώσων εμιγκρέδων της Γαλλίας και το εγκώμιο του Γκόρκι, πράγμα που τον διευκόλυνε να περάσει στους κύκλους των διανοουμένων, να λάβει μέρος στην πολιτιστική δραστηριότητα της ρωσικής παροικίας και να αρχίσει να δημοσιεύει διηγήματα σε ρωσόφωνα περιοδικά. Υποστηρίζεται από θαυμαστές του έργου του Γκαζντάνοφ ότι αυτή η πρώτη επιτυχία φέρνει στον νου τον Προυστ, χάρη σε ένα διαρκές πέρασμα από την εξομολόγηση στην αναζήτηση εκείνων των πολύπλοκων, τυραννικών ενδοσκοπήσεων, που ορίζουν έναν απολεσθέντα χρόνο και εν πολλοίς ξανακερδισμένο. Η διαφορά είναι πως ο χρόνος του Γκαζντάνοφ χάνεται ορμητικά μέσα στον πόλεμο, ανάμεσα σε «πτώματα κρεμασμένα στους τηλεγραφικούς στύλους, παγωμένα, σκληρά σώματα, που λικνίζονταν στον χειμερινό αέρα και χτυπούσαν πάνω στο ξύλο των στύλων με έναν κούφιο ελαφρύ ήχο», ανάμεσα σε ζωντανούς νεκρούς, σε απόκληρους που δεν τους πιάνει βόλι, σε τολμηρούς δειλούς, σε καθάρματα. Και ο χρόνος ξανακερδίζεται, όσο είναι δυνατό, εξίσου ορμητικά: «Φυσούσε αέρας, η κορυφή του δέντρου λικνιζόταν, ένας μικρός σκίουρος με αεικίνητα ματάκια, που κάτι μασουλούσε μ’ εκείνες τις αστείες, γρήγορες κινήσεις των σαγονιών, με πρόσεξε ξαφνικά, φοβήθηκε πολύ και πήδηξε στη στιγμή σε άλλο δέντρο, τεντώνοντας την καφετιά φουντωτή ουρά του και αιωρούμενος για ένα δευτερόλεπτο στον αέρα… Ηταν όλα τόσο όμορφα και λαμπερά».

Ομορφη και λαμπερή ήταν η Κλερ στην απόμακρη ρωσική πόλη, όπου είχε φτάσει η οικογένεια του, διαρκώς μετακινούμενου για τις ανάγκες της Υπηρεσίας, δασοφύλακα πατέρα του έφηβου Γκαϊτό. Η Κλερ που εμφανίστηκε ξαφνικά στην παρέα των παιδιών, έμενε σε μεγάλο σπίτι, μιλούσε γαλλικά, υποδεχόταν τον νεαρό συνομήλικο στο δωμάτιό της, ξαπλωμένη στον καναπέ, ώσπου η μητέρα της παρατήρησε, φτάνοντας ξαφνικά, πως ήταν ανάρμοστο να επισκέπτεται την κόρη της ένα αγόρι κατώτερης κοινωνικής τάξης, η στάση της Κλερ στον καναπέ δεν ήταν κόσμια, η εκ του σύνεγγυς συνομιλία, η φλόγα της υπόσχεσης έλαβαν τέλος. Και ο νεαρός αφηγητής, ο ίδιος ο Γκαϊτό και κανείς άλλος ικανός να βουτήξει βαθιά μέσα στις ανησυχίες και στα παραδείσια και σατανικά νεανικά συναισθήματά του, ταραγμένος από την ερωτική πρόκληση της παρθένου, υποφέρει από το πυρωμένο σίδερο που η Κλερ, κάτι σαν μάγισσα, κάτι σαν οπτασία, ακούμπησε στην ψυχή του. Λίγο αργότερα, η Κλερ, παντρεμένη πια, συναντάει τον φίλο της, του ανακοινώνει πως ο σύζυγος λείπει, οι γονείς της απουσιάζουν, τον πιάνει με τα δυο της χέρια από τον γιακά του παλτού του, τον καλεί να την ακολουθήσει, εκείνος κοντοστέκεται. «Τι πάθατε;» τον ρωτάει. «Δεν ξέρω, Κλαιρ. Δεν με αποχαιρέτησε, ανέβηκε τα σκαλοπάτια κι εγώ την άκουσα να ανοίγει την πόρτα και να κοντοστέκεται για μια στιγμή στο κατώφλι. Ηθελα να πάω μαζί της, αλλά δεν μπορούσα». Μπόρεσε να φτάσει στο Παρίσι, μπορούσε να περνάει τα βράδια του, όλα όμοια, λες και ήταν ένα και μόνο αθάνατο βράδυ, παρέα με την Κλερ στο σπίτι της, ο σύζυγός της έλειπε στην Κεϋλάνη, το παιχνίδι ανάμεσα στην πρόκληση και στην πράξη διατηρούσε μιαν ισορροπία μεταξύ φλόγας και θράκας, μεταξύ άμωμου και αμαρτωλού, μια εκκρεμότητα δηλώσεων και υπαινιγμών.

Η περιγραφή της μίας βραδιάς στο σπίτι της Κλερ καλύπτει τις πρώτες έντεκα σελίδες της παρούσας έκδοσης, αρχή μιας παρένθεσης που κλείνει στις τελευταίες τρεις σελίδες με τη σκέψη του ερωτευμένου ότι η θάλασσα θα τον φέρει στην Πλας ντε λα Κονκόρντ, εκεί στην καρδιά του Παρισιού, καρδιά της Κλερ. Υποψιάζεσαι πως αν το όνειρο της Κλερ είχε γίνει πραγματικότητα στα άγουρα χρόνια, ο αφηγητής θα είχε χάσει το μεγαλείο της άλωσης της λατρεμένης του. Επρεπε να γνωρίσει, μακρά δοκιμασία θα λέγαμε, τη λαίλαπα του θανάτου σε έναν πόλεμο χαμένο εξαρχής στην πατρίδα, ώστε να κερδηθεί η νίκη της ζωής στα εδάφη της γυναίκας που άνθισε εν τέλει σε ξένο τόπο, φωτεινή, διαυγής, λαμπρή, άδηλη, σαφής, όπως δηλώνει το όνομά της.

Να θυμίσουμε ότι οι εκδόσεις Αντίποδες κυκλοφόρησαν το 2015 το μυθιστόρημα του Γκαζντάνοφ «Το φάντασμα του Αλεξάντρ Βολφ», εισάγοντας έτσι τον συγγραφέα στη χορεία των θαυμαστών λογοτεχνικών επιτευγμάτων. Λέγεται πως εκείνη η έκδοση φέρνει στο ελληνικό κοινό το σπουδαιότερο έργο του Γκαζντάνοφ. Καλύτερο μάλλον είναι να σημειώσουμε ότι εκείνο το μυθιστόρημα και ετούτο είναι δύο εξίσου αξιόλογα δείγματα μεγάλης τέχνης του λόγου. Ο ρόλος της μεταφράστριας Ελένης Μπακοπούλου υπήρξε καθοριστικός και στις δύο περιπτώσεις.

Γκαϊτό Γκαζντάνοφ
Μια βραδιά με την Κλαιρ
Μτφ. Ελένη Μπακοπούλου
Αντίποδες, 2018