Η νίκη της δημοτικής

Το Αλφαβητάριο της Συντακτικής Επιτροπής (1919), από τα διασημότερα αναγνωστικά του 20ού αιώνα, που θα μείνει αργότερα γνωστό ως «Αλφαβητάρι με τον Ηλιο», είναι προϊόν της εκπαιδευτικής και γλωσσικής μεταρρύθμισης από την επαναστατική κυβέρνηση του Ελευθέριου Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη το 1917, η οποία ακολούθως, με την εγκατάσταση του Βενιζέλου στην Αθήνα τον Ιούνιο του ίδιου χρόνου, εφαρμόστηκε σε όλη την Ελλάδα. Είναι δηλαδή το προϊόν μιας ιστορικά ταραγμένης περιόδου, στο αποκορύφωμα του Εθνικού Διχασμού, με το γλωσσικό ζήτημα να εξακολουθεί να έχει εθνική διάσταση με ιδεολογικό περιεχόμενο.

Το «Αλφαβητάρι με τον Ηλιο» απομακρύνθηκε προσωρινά από τις σχολικές αίθουσες το 1920 και επέστρεψε από το 1928, μετά τη νίκη του Ελευθέριου Βενιζέλου στις εκλογές της 19ης Αυγούστου. Μάλιστα, έναν χρόνο αργότερα —και δέκα χρόνια από την πρώτη του έκδοση—, το 1929, κυκλοφορεί από τον εκδοτικό οίκο Δημητράκου ΑΕ το δεύτερο μέρος, αρχικά με εικονογράφηση του Φώτη Κόντογλου, ενώ κάπου στις αρχές της δεκαετίας του 1930 επανέρχεται η εικονογράφηση του Κ. Μαλέα. «Το αναγνωστικό αυτό της Α΄ του Δημοτικού παρουσιάζει τη ζωή τριών παιδιών μιας μικροαστικής οικογενείας μέσα σ’ ένα χρόνο. Στο α΄ μέρος αρχίζομε από το τέλος του καλοκαιριού και προχωρούμε ώς την άνοιξη· στο β΄ μέρος θα έχωμε τη ζωή των παιδιών την άνοιξη και το καλοκαίρι» − έτσι περιγράφει το περιεχόμενο του Αλφαβηταρίου η Συντακτική Επιτροπή. Το «Αλφαβητάρι με τον Ηλιο», όπως και τα άλλα σχολικά βιβλία της βενιζελικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του 1917-1920, εκφράζει – όχι μόνο γλωσσικά αλλά και από την άποψη του περιεχομένου – το πνεύμα του εκπαιδευτικού δημοτικισμού, που έχει στο επίκεντρό του το παιδί, κυριαρχείται από αντιαυταρχικό πνεύμα, προβάλλει τη συλλογικότητα, την τιμιότητα και την εργατικότητα, και αποφεύγει «το διδακτισμό, τους δογματισμούς και τις ηθικολογίες» (βλ. Σήφης Μπουζάκης, Νεοελληνική Εκπαίδευση: 1821-1998, Gutenberg, σ. 78).

Η επιτυχία του καινοτόμου στο περιεχόμενο και στη γλώσσα Αλφαβηταρίου δεν είναι ασφαλώς άσχετη από το γεγονός ότι η συγγραφή του ανατέθηκε σε προσωπικότητες του εκπαιδευτικού δημοτικισμού: στον Δημοσθένη Ανδρεάδη, τον Αλέξανδρο Δελμούζο και τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη, καθώς και στους σπουδαίους συγγραφείς Παύλο Νιρβάνα και Ζαχαρία Παπαντωνίου. Ο ζωγράφος και αρχιτέκτονας Κωνσταντίνος Μαλέας, αν και δεν είχε προηγούμενη σχετική εμπειρία, με τη λιτή και απέριττη εικονογράφησή του συνέβαλε ως προς τους διδακτικούς σκοπούς της έκδοσης.

INFO

Το Αλφαβητάριο των Δημοσθένη Ανδρεάδη, Αλέξανδρου Δελμούζου, Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Παύλου Νιρβάνα και Ζαχαρία Παπαντωνίου, με εικονογράφηση Κωνσταντίνου Μαλέα, σε πολυτελή σκληρόδετη έκδοση το Σάββατο 2 Φεβρουαρίου μαζί με «ΤΑ ΝΕΑ Σαββατοκύριακο»