Στους καιρούς της δημαγωγίας

Κύριε Διευθυντά,
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Δημοκρατία ως πολίτευμα έχει επεκταθεί και επικρατήσει παγκόσμια, σταδιακά, ιδίως κατά τους τελευταίους δύο αιώνες. Παρουσιάζει, όμως, σημεία φθοράς και σύγχυσης χαρακτηριστικών κατά την εφαρμογή της. Αλλωστε, η Δημοκρατία, ως έννοια και πολιτική πρακτική, είναι δύσκολο να περιγραφεί με έναν ενιαίο ορισμό, μάλλον, μπορούμε να μιλούμε για ένα πολυποίκιλο φάσμα Δημοκρατιών.
Μια άλλη ανθρώπινη και πολιτική έννοια, από αρχαίους χρόνους, είναι η δημαγωγία, ένα κοινωνικό παθολογικό χαρακτηριστικό.
Οι δημαγωγοί, χρόνο με τον χρόνο, φτάνουν να αποτελούν έναν συνηθισμένο «αποδεκτό» τρόπο συμμετοχής στον δημόσιο διάλογο, αυτόν που ευνοεί το δημοκρατικό πολίτευμα. Aπτό σύγχρονο παράδειγμα, οι ανώνυμες αναρτήσεις στο Διαδίκτυο, οι ανώνυμοι διαχειριστές ιστοσελίδων που καταπατούν κάθε έννοια σεβασμού του άλλου με ψευδολόγες, συνήθως, αναρτήσεις. Βγάζει ο καθένας τα «απωθημένα» του χωρίς την αυτονόητη υπευθυνότητα – επωνυμία του δημοκράτη – πολίτη. Ευθύνη έχει, βέβαια, και η Πολιτεία που δεν έχει προνοήσει την εφαρμογή της Δημοκρατίας στα ιστολόγια και την πρόληψη της καταπάτησης βασικών δικαιωμάτων του επώνυμου πολίτη. Η ανοχή της Πολιτείας υποσκάπτει την ευνομία στην καθημερινή ζωή των πολιτών γιατί ευνοεί τους κουκουλοφόρους του Διαδικτύου.
«…Παραδοσιακά», γράφει η Patricia Roberts-Miller, συγγραφέας του βιβλίου «Δημαγωγία και Δημοκρατία», «η δημαγωγία έχει να κάνει με το πάθος, τον συναισθηματισμό, τον λαϊκισμό και τον εκμαυλισμό του πλήθους». Η δημαγωγία σχετίζεται με την ταυτότητά μας που καλείται να διαμορφωθεί, να υιοθετηθεί στο δίπολο: εμείς οι καλοί, κακοί οι άλλοι. «Η δημαγωγία… υπονομεύει την ικανότητα μιας κοινότητας, καταλήγει σε λογικές πολιτικές αποφάσεις και τείνει να προάγει ή να δικαιολογεί τη βία… η δημαγωγία μπορεί να εφαρμόζεται σε κάθε πολιτικό φάσμα, αλλά και σε μη πολιτικά ζητήματα».
Αν νομίζουμε πως η δημαγωγία είναι χαρακτηριστικό μόνο των πολιτικών, αυτό δεν ισχύει, μας θυμίζει η συγγραφέας: «Εχει να κάνει και με το πώς εμείς, ως πολίτες, συζητάμε, επιχειρηματολογούμε και ψηφίζουμε». Η δημαγωγία, λοιπόν, δεν φυτρώνει εκεί που το έδαφος δεν είναι κατάλληλο γι’ αυτήν. Ετσι, πριν κατηγορήσουμε κάποιον για δημαγωγία, αξίζει να αναρωτιόμαστε, όλοι ανεξαιρέτως, πόση δημαγωγία ως άτομο χρησιμοποιεί ο καθένας μας.
Στη γένεση της δημαγωγίας μέσα μας, συνήθως, υπάρχει μια «θετική» προκατάληψη για την ομάδα στην οποία ανήκουμε και μια «αρνητική» για την άλλη, την έξω από εμάς ομάδα. Ενα παράδειγμα αναφέρει η συγγραφέας: «Αν μια πολιτική προσωπικότητα της εξωτερικής ομάδας σώσει ένα κουτάβι που πνίγεται, το έκανε απλώς για να πάρει ψήφους. Αν το ίδιο κάνει μια πολιτική προσωπικότητα της εσωτερικής μας ομάδας, θεωρούμε ότι είναι απόδειξη ότι οι δικοί μας άνθρωποι είναι καλύτεροι». Αυτή η αντίληψη συμβάλλει στην δημιουργία του «χαρισματικού» δημαγωγικού ηγέτη.
Η δημαγωγία αναζητά κάθε φορά έναν αποδιοπομπαίο τράγο πάνω στον οποίο θα φορτώσει (προβάλει) την ευθύνη για τα προβλήματα της κοινότητας αλλά και των ίδιων των δημαγωγών πιθανόν. Αυτός ο αποδιοπομπαίος τράγος μπορεί να ανήκει σε μια φυλή (π.χ., Εβραίοι), ένα φύλο (π.χ., γυναίκα), μια εθνικότητα (π.χ., ελληνική), μια θρησκεία (π.χ., χριστιανική, μουσουλμανική).
Η προβολή αυτή στον άνθρωπο είναι ανθρώπινη τάση, ένας ανώριμος ψυχολογικός αμυντικός μηχανισμός. Δημαγωγική προβολή, όμως, είναι η παραπλανητική προβολή, όπως διευκρινίζει η συγγραφέας: αυτή στην οποία «… η αυτοάμυνα της εξωτερικής ομάδας είναι εξίσου κακή με την επιθετική βία της ενδο-ομάδας». Δηλαδή, οι δημαγωγοί «θυματοποιούν» τους εαυτούς τους, χρίζοντας μεροληπτικά ως «θύτες» τους έξω από αυτούς.
Ενώ η δημαγωγία χρησιμοποιείται στην πολιτική, στην ουσία «απο-πολιτικοποιεί την πολιτική», γιατί προτείνει την εύκολη λύση: να μη χρειάζεται να συζητούμε κριτικά, να επιχειρηματολογούμε, παρά αρκεί να επιλέξουμε να αφοσιωθούμε στην ομάδα μας και να φροντίζουμε να «καθαρίσουμε» την κοινότητά μας από την άλλη ομάδα. Ετσι, μπορεί να φτάνουμε στον φανατισμό και τον κοινωνικό αυτοματισμό.
Με όσα ανέφερα, με αφορμή το βιβλίο της Patricia Roberts-Miller, είναι φανερό πως πίσω από τις εύκολες και άσκεφτες διχαστικές αλληλοκατηγόριες (μαύροι – άσπροι, κόκκινοι – γαλάζιοι, καθαρά χέρια – κλέφτες, λαϊκιστές, φασίστες, ναζιστές κ.ο.κ.) ενυπάρχει η δημαγωγία θεωρώντας ότι εμείς είμαστε τα θύματα και οι άλλοι, οι θύτες. Δυστυχώς, όλοι μπορούμε να χρησιμοποιούμε, να υιοθετούμε τις εύκολες πρακτικές δημαγωγίας, είτε το καταλαβαίνουμε είτε όχι.
Προσωπικά εύχομαι και ελπίζω στον χρόνο αυτόν με τις πολλές εκλογικές αναμετρήσεις να μην περισσέψει η δημαγωγία από οποιαδήποτε παράταξη ή τους ψηφοφόρους.

Μιχάλης Σωτηρίου