Ένα αρχαίο δόντι που βρέθηκε σε σπήλαιο της Σιβηρίας προσφέρει μια σπάνια ματιά σε μια απροσδόκητη ιατρική πρακτική που φαίνεται να εφαρμόστηκε από προϊστορικούς ανθρώπους πριν από περίπου 59.000 χρόνια. Το εύρημα, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό PLOS One, αποτελεί την αρχαιότερη γνωστή ένδειξη παρέμβασης για την αντιμετώπιση τερηδόνας στην ανθρώπινη εξέλιξη.
Οι ερευνητές εντόπισαν τον κάτω γομφίο ενός ενήλικου Νεάντερταλ στη σπηλιά Τσαγκιρσκάγια, στα όρη Αλτάι της νοτιοδυτικής Σιβηρίας, περιοχή όπου έζησαν πληθυσμοί αυτών των πρώιμων ανθρώπων μεταξύ 49.000 και 70.000 ετών πριν.
Το δόντι, που ονομάστηκε «Chagyrskaya 64», ξεχώρισε ανάμεσα σε δεκάδες άλλα ευρήματα λόγω μιας βαθιάς, ακανόνιστης οπής που έφθανε μέχρι τον πολφό – το εσωτερικό τμήμα του δοντιού με τα νεύρα και τα αιμοφόρα αγγεία. Οι επιστήμονες παρατήρησαν επίσης χαρακτηριστικές γρατζουνιές γύρω από την τρύπα, υποδηλώνοντας ότι είχε χρησιμοποιηθεί κάποιο εργαλείο.
Πολλαπλές σαρώσεις και πειραματικές δοκιμές σε σύγχρονα ανθρώπινα δόντια έδειξαν ότι κάποιος είχε ουσιαστικά «τρυπήσει» το χαλασμένο σημείο. Οι ενδείξεις αυτές μαρτυρούν την πρώτη γνωστή περίπτωση οδοντιατρικής παρέμβασης στην ιστορία του ανθρώπινου είδους.
Η ανάλυση αποκάλυψε ότι ο Νεάντερταλ όχι μόνο εντόπισε τη μόλυνση, αλλά και χρησιμοποίησε κατάλληλα εργαλεία για να ανακουφιστεί από τον πόνο — πιθανότατα αντέχοντας μια εξαιρετικά επώδυνη διαδικασία. Η φθορά του δοντιού μετά την επέμβαση δείχνει ότι ο κάτοχός του συνέχισε να το χρησιμοποιεί κανονικά.
«Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν η ενστικτώδης κατανόηση του ατόμου για την πηγή του πόνου και η συνειδητοποίηση ότι μπορούσε να την αφαιρέσει», δήλωσε η Alisa Zubova, ανώτερη ερευνήτρια στο Μουσείο Ανθρωπολογίας και Εθνογραφίας Peter the Great της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών στην Αγία Πετρούπολη.
Τα ευρήματα ενισχύουν την άποψη ότι οι Νεάντερταλ, οι στενότεροι εξαφανισμένοι συγγενείς του ανθρώπου, διέθεταν γνωστικές και ψυχολογικές ικανότητες παρόμοιες με τις δικές μας, καταρρίπτοντας τα στερεότυπα περί «πρωτόγονων» όντων. «Αυτό μας δείχνει ότι τα συναισθηματικά και συνειδητά μέρη του νου των Νεάντερταλ λειτουργούσαν ανεξάρτητα, όπως και στους σύγχρονους ανθρώπους», πρόσθεσε η Zubova.
Αποδείξεις πρώιμης ιατρικής φροντίδας
Οι ερευνητές παραλληλίζουν τη συμπεριφορά αυτή με τα παρατηρούμενα φαινόμενα αυτοθεραπείας σε χιμπατζήδες, οι οποίοι χρησιμοποιούν φαρμακευτικά φυτά. Όπως εξηγεί η Ksenia Kolobova, επικεφαλής του Εργαστηρίου Ψηφιακής Αρχαιολογίας στο Ινστιτούτο Αρχαιολογίας και Εθνογραφίας της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών στο Νοβοσιμπίρσκ, οι Νεάντερταλ φαίνεται να παρείχαν φροντίδα σε μέλη της ομάδας τους με τραυματισμούς ή απώλεια ακοής, μοιράζοντας τροφή ή προσφέροντας προστασία.
Η ανακάλυψη του συγκεκριμένου δοντιού, ωστόσο, υποδηλώνει κάτι πολύ πιο προχωρημένο: μια στοχευμένη ιατρική πράξη. Οι μικροχαράξεις που εντοπίστηκαν ταιριάζουν με τα ίχνη που αφήνουν λίθινα εργαλεία, πιθανότατα από ίασπη, τα οποία βρέθηκαν στο ίδιο σπήλαιο. Οι σαρώσεις αποκάλυψαν περιστροφικές κινήσεις που αφαιρούσαν το χαλασμένο τμήμα, προκαλώντας ανακούφιση μέσω απονεύρωσης.
Πείραμα με προϊστορική τεχνική
Για να επιβεβαιώσουν την υπόθεση, οι επιστήμονες πραγματοποίησαν πείραμα χρησιμοποιώντας σύγχρονα ανθρώπινα δόντια. Η ερευνήτρια Lydia Zotkina, ειδική στην κατασκευή και χρήση λίθινων εργαλείων, αναπαρήγαγε την τεχνική με εργαλεία από ίασπη. Μέσα σε λιγότερο από μία ώρα κατάφερε να αφαιρέσει τον ιστό του δοντιού, δημιουργώντας οπές παρόμοιες με αυτές του Νεάντερταλ.
Η διαδικασία απαιτούσε συγκέντρωση και λεπτούς χειρισμούς. Όπως σημειώνει η Kolobova, «στην πραγματική ζωή, η φλεγμονή και το πρήξιμο θα καθιστούσαν την κατάσταση ακόμη πιο δύσκολη· ωστόσο, ένας Νεάντερταλ πριν από 59.000 χρόνια πέτυχε το ίδιο αποτέλεσμα χωρίς αναισθησία».
Η εξέλιξη της ιατρικής φροντίδας
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι ο Νεάντερταλ με την τερηδόνα υπέφερε από έντονο πόνο, πιθανώς αδυνατώντας να μασήσει σωστά, κάτι που θα μπορούσε να οδηγήσει σε υποσιτισμό ή μόλυνση της γνάθου. Ένα άλλο μέλος της κοινότητας —ίσως εκείνο που κατασκεύαζε τα εργαλεία— φαίνεται να προχώρησε στην επέμβαση, πιθανόν στο πλαίσιο μιας στενής κοινωνικής σχέσης.
«Το στόμα είναι δύσκολος χώρος για εργασία· χρειάζεται υπομονή, επιδεξιότητα και βοήθεια για να κρατηθεί το κεφάλι ακίνητο», εξήγησε η Kolobova. Δεν αποκλείεται, ωστόσο, το ενδεχόμενο ο ίδιος ο Νεάντερταλ να προχώρησε σε αυτοθεραπεία.
Ο δρ. Gregorio Oxilia, αναπληρωτής καθηγητής Ανατομίας στο Πανεπιστήμιο LUM Giuseppe Degennaro της Ιταλίας, χαρακτήρισε την ανακάλυψη «πραγματικό ορόσημο για την ανθρωπολογία και την εξελικτική οδοντιατρική». Κατά τον ίδιο, αυτή η τεχνική δείχνει ότι οι ρίζες της επεμβατικής ιατρικής δεν ανήκουν αποκλειστικά στον Homo sapiens, αλλά αποτελούν κοινή κληρονομιά με τους Νεάντερταλ.
«Το εύρημα της Chagyrskaya 64 μεταθέτει κατά δεκάδες χιλιάδες χρόνια πίσω την αρχαιότερη ένδειξη οδοντιατρικής φροντίδας και αλλάζει ριζικά την κατανόησή μας για την εξέλιξη της ανθρώπινης υγειονομικής περίθαλψης», κατέληξε ο Oxilia.
