Υπάρχουν επιστήμονες που αλλάζουν τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο, και υπάρχουν και εκείνοι που αλλάζουν τον ίδιο τον κόσμο.
Ο Κρεγκ Βέντερ, που έφυγε από τη ζωή, ανήκε σε μια δική του, μοναδική κατηγορία.
Για τους επικριτές του ήταν ένας αλαζόνας επιχειρηματίας που προσπάθησε να ιδιωτικοποιήσει τη ζωή.
Για τους θαυμαστές του, ήταν ο Προμηθέας της γενετικής εποχής. Σε κάθε περίπτωση, ο θάνατός του κλείνει το σημαντικότερο κεφάλαιο της σύγχρονης βιολογίας.
Από το Βιετνάμ στα εργαστήρια του μέλλοντος
Η ιστορία του Βέντερ δεν ξεκίνησε σε κάποιο ελίτ πανεπιστήμιο, αλλά στα ταραγμένα νερά του Βιετνάμ, όπου υπηρέτησε ως νοσοκόμος του ναυτικού. Εκεί, μέσα στο αίμα και την απόγνωση του πολέμου, συνειδητοποίησε την ευθραυστότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Αυτή η εμπειρία έγινε το καύσιμο για μια εμμονική αναζήτηση: Τι είναι αυτό που μας κάνει ανθρώπους; Πού κρύβεται η οδηγία για τη ζωή;
Όταν επέστρεψε, δεν ακολούθησε την πεπατημένη. Ενώ το ακαδημαϊκό κατεστημένο κινούνταν με ρυθμούς χελώνας, ο Βέντερ ήθελε ταχύτητα. Και την επέβαλε.
Η «κούρσα» που άλλαξε την ιστορία
Το 1990, το δημόσιο πρόγραμμα για τη χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος (Human Genome Project) ξεκίνησε με έναν ορίζοντα 15 ετών και προϋπολογισμό δισεκατομμυρίων. Ο Βέντερ εμφανίστηκε το 1998 και πέταξε το γάντι: «Θα το κάνω πιο γρήγορα, πιο φθηνά και με δικά μου κεφάλαια».
Ίδρυσε την Celera Genomicsκαι χρησιμοποίησε μια μέθοδο που οι συνάδελφοί του αποκάλεσαν «επιστημονικά επικίνδυνη»: το shotgun sequencing. Αντί να διαβάζει το DNA γραμμικά, το «έσπαγε» σε εκατομμύρια κομμάτια, τα διάβαζε ταυτόχρονα και άφηνε πανίσχυρους υπολογιστές να τα ενώσουν σαν ένα γιγάντιο παζλ. Η κόντρα του με τον Φράνσις Κόλινς και την κυβέρνηση των ΗΠΑ πήρε διαστάσεις θρίλερ.
Τελικά, το 2000, στον Λευκό Οίκο, ο Μπιλ Κλίντον ανακοίνωσε την ισοπαλία. Ο Βέντερ είχε καταφέρει το ακατόρθωτο: ανάγκασε την επιστήμη να τρέξει με την ταχύτητα της ελεύθερης αγοράς. Το πρώτο γονιδίωμα που χαρτογραφήθηκε ήταν, φυσικά, το δικό του.
Η στιγμή της «Δημιουργίας»
Αν η χαρτογράφηση του DNA ήταν η ανάγνωση του βιβλίου της ζωής, ο Βέντερ ήθελε να γίνει ο συγγραφέας του.
Το 2010, σόκαρε ξανά τον πλανήτη.
Η ομάδα του δημιούργησε τη Synthia(Mycoplasma laboratorium). Δεν ήταν μια απλή τροποποίηση· ήταν ένας ζωντανός οργανισμός του οποίου το DNA είχε σχεδιαστεί σε έναν υπολογιστή και είχε συντεθεί σε ένα μηχάνημα.
«Είναι η πρώτη φορά που ένα κύτταρο έχει ως γονέα έναν υπολογιστή», δήλωσε με το γνώριμο, προκλητικό του ύφος. Οι θρησκευτικές οργανώσεις πάγωσαν. Οι βιοηθικολόγοι προειδοποίησαν για την «ύβρη» του ανθρώπου που παίζει τον Θεό. Αλλά για τον Βέντερ, δεν υπήρχε ιερότητα στο τυχαίο. Η ζωή ήταν απλώς λογισμικό.
Οραματιστής ή επιχειρηματίας;
Ο Βέντερ δεν κρύφτηκε ποτέ πίσω από την ακαδημαϊκή ουδετερότητα. Πίστευε ότι η γνώση πρέπει να παράγει πλούτο και ο πλούτος να χρηματοδοτεί τη νέα γνώση. Ίδρυσε το Ινστιτούτο J. Craig Venter (JCVI) και την Human Longevity, με στόχο να νικήσει τη γήρανση. Ταξίδεψε με το γιοτ του, το Sorcerer II, σε όλο τον κόσμο, ήρθε ακόμα και στην Ελλάδα, στο Αιγαίο, συλλέγοντας δείγματα από τους ωκεανούς, ανακαλύπτοντας εκατομμύρια νέα γονίδια και αποδεικνύοντας ότι η βιοποικιλότητα του πλανήτη είναι ο μεγαλύτερος ανεξερεύνητος θησαυρός μας.
Η τελευταία σελίδα
Ο Κρεγκ Βέντερ έφυγε αφήνοντας μια ανθρωπότητα που ακόμα προσπαθεί να χωνέψει τις ανακαλύψεις του. Σήμερα, τα εμβόλια mRNA που μας έσωσαν, οι εξατομικευμένες θεραπείες για τον καρκίνο και η συνθετική βιολογία που υπόσχεται να καθαρίσει την ατμόσφαιρα, πατούν πάνω στα δικά του χνάρια.
Ήταν ένας άνθρωπος που δεν φοβήθηκε να κάνει εχθρούς, γιατί ήταν πολύ απασχολημένος με το να εφευρίσκει το μέλλον. Ίσως η μεγαλύτερη κληρονομιά του να μην είναι τα 3 δισεκατομμύρια γράμματα του γονιδιώματος, αλλά η υπενθύμιση ότι τα όριά μας καθορίζονται μόνο από την τόλμη μας να αμφισβητούμε το κατεστημένο.
Αν υπάρχει κάπου ένας «κώδικας» για την αθανασία, ο Βέντερ σίγουρα θα τον έχει ήδη βρει και θα προσπαθεί να τον βελτιώσει.
