Για σχεδόν μισό αιώνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η αμερικανική κοινή γνώμη αντιμετώπιζαν το Ιράν ως τον «απόλυτο παρία».
Η αμετακίνητη αντι-αμερικανική ιδεολογία της Τεχεράνης και η θεοκρατική ηγεσία της το κατέστησαν, στη φαντασία της Ουάσιγκτον, διαφορετικό από κάθε άλλο δύσκολο αντίπαλο.
Δύο εβδομάδες πριν
Δύο εβδομάδες πριν ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ ξεκινήσει τον σημερινό πόλεμο κατά του Ιράν, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο είχε δηλώσει πως «οι Ιρανοί λαμβάνουν αποφάσεις βάσει καθαρής θεολογίας», προσθέτοντας ότι «είναι δύσκολο να κάνεις συμφωνία με το Ιράν».
Η εχθρότητα
Η ρητορική αυτή είχε γίνει τόσο συνηθισμένη στην Ουάσιγκτον που λίγοι την πρόσεχαν.
Ωστόσο, το βαθιά ριζωμένο αντι-ιρανικό κλίμα συνέβαλε στο να οδηγηθούν οι ΗΠΑ στον πόλεμο. Η εχθρότητα αυτή τροφοδοτήθηκε από δεκαετίες αντιπαράθεσης, από την ομηρία των Αμερικανών διπλωματών το 1979 έως την υποστήριξη ένοπλων οργανώσεων και την πυρηνική κρίση των αρχών του 2000.
Κανείς δεν τόλμησε
Παρά τη μακρόχρονη ένταση, καμία προηγούμενη αμερικανική κυβέρνηση δεν είχε φτάσει τόσο μακριά.
Η πολιτική των ΗΠΑ στηριζόταν κυρίως στη «συγκράτηση» μέσω κυρώσεων, διπλωματικής απομόνωσης και αποτροπής. Οι διαδοχικές κυβερνήσεις είχαν επιχειρήσει να έρθουν σε διάλογο αλλά οι εσωτερικές πολιτικές πιέσεις σε Ουάσιγκτον και Τεχεράνη εμπόδισαν κάθε σταθερή πρόοδο.
Η επιλογή του Τραμπ να προχωρήσει σε πόλεμο αντί για διπλωματία σηματοδότησε ρήξη με το παρελθόν. Ο ίδιος υποστήριξε ότι έκανε αυτό που «κανένας προηγούμενος πρόεδρος δεν τόλμησε», όμως η απόφασή του φαίνεται να έχει προκαλέσει περιφερειακές και παγκόσμιες συνέπειες που θα ξεπεράσουν τη θητεία του.
Η πορεία προς τη σύγκρουση
Τους μήνες πριν από την επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ, οι προσπάθειες του απεσταλμένου Στιβ Γουίτκοφ και του Τζάρεντ Κούσνερ για διπλωματική λύση δεν απέδωσαν. Οι διαφορές στα πυρηνικά και βαλλιστικά ζητήματα, καθώς και οι μαξιμαλιστικές – υπό ένα πρίσμα – απαιτήσεις της Ουάσιγκτον, καθιστούσαν τη συμφωνία ανέφικτη.
Περιοχή της πόλης Ρεχοβότ στο κεντρικό Ισραήλ που επλήγη από ιρανικό πύραυλο.
Κατά ορισμένους αναλυτές, η έλλειψη τεχνικής γνώσης στην αμερικανική ομάδα και οι αμφίσημες δηλώσεις του Τραμπ για «επικείμενη βοήθεια» προς τους διαδηλωτές στο Ιράν έδειχναν ότι στόχος του δεν ήταν μια συμφωνία, αλλά η αλλαγή καθεστώτος. Η στάση αυτή εντάσσεται σε μια μακρά αμερικανική παράδοση δισταγμού απέναντι στο Ιράν, που θεωρείται «μη φυσιολογικό κράτος».
Ο υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ είχε εκφράσει παρόμοιο σκεπτικισμό, ενώ παλαιότερα ο Κάσπαρ Ουάινμπεργκερ, υπουργός Άμυνας του Ρόναλντ Ρέιγκαν, είχε δηλώσει χαρακτηριστικά ότι «οι μόνοι μετριοπαθείς στο Ιράν βρίσκονται στο νεκροταφείο».
Από τη διπλωματία στην αντιπαράθεση
Αν και ορισμένες αμερικανικές υπηρεσίες θεωρούσαν το Ιράν δυτικότροπη χώρα με περιθώρια συννενόησης, η δημόσια συζήτηση επικεντρωνόταν στη «φανατική» του φύση. Έτσι, η διπλωματία παρέμενε πολιτικά δύσκολη. Το 2015, η συμφωνία JCPOA υπό τον πρόεδρο Μπαράκ Ομπάμα αποτέλεσε την πιο τολμηρή προσπάθεια επαναπροσέγγισης, αλλά αμφισβητήθηκε έντονα στο εσωτερικό των ΗΠΑ.
Ο Τραμπ, τηρώντας την προεκλογική του υπόσχεση, αποχώρησε από τη συμφωνία χαρακτηρίζοντάς την «τη χειρότερη όλων των εποχών». Εφάρμοσε πολιτική «μέγιστης πίεσης», περιορίζοντας δραστικά τις εξαγωγές πετρελαίου του Ιράν. Παράλληλα, υποστήριζε ότι θα μπορούσε να επιτύχει μια «καλύτερη» συμφωνία, κάτι που δεν συνέβη ποτέ.
Η δολοφονία του στρατηγού Κασέμ Σουλεϊμανί το 2020 αποτέλεσε σημείο καμπής, αν και δεν περιλάμβανε πλήγμα σε ιρανικό έδαφος. Η πολιτική αποτροπής παρέμεινε, χωρίς να οδηγεί σε ευρύτερη σύγκρουση.
Η αλλαγή ισορροπιών
Η κυβέρνηση Τζο Μπάιντεν διατήρησε τη γραμμή περιορισμού του Ιράν, παρά τις αρχικές προσδοκίες για αναβίωση της συμφωνίας. Οι εσωτερικές προτεραιότητες, ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή περιόρισαν τη διάθεση για διάλογο. Η ένοπλη αντιπαράθεση Ισραήλ-Ιράν το 2024 έφερε τις δύο χώρες σε άμεση σύγκρουση, αν και η αμερικανική συμμετοχή περιορίστηκε στην άμυνα του Ισραήλ.
Όλα άλλαξαν με τη δεύτερη κυβέρνηση Τραμπ. Τον Ιούνιο του 2025 και ξανά τον Φεβρουάριο του 2026, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ εξαπέλυσαν επιθέσεις κατά ιρανικών πυρηνικών εγκαταστάσεων, προκαλώντας τον σημερινό πόλεμο. Με τη δολοφονία του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ και κορυφαίων αξιωματούχων, η αλλαγή καθεστώτος έγινε για πρώτη φορά επίσημη πολιτική των ΗΠΑ.
Ένας πόλεμος χωρίς σαφή στόχο
Η Ουάσιγκτον επιδιώκει πλέον την αποδυνάμωση των ιρανικών στρατιωτικών δυνατοτήτων, κυρίως των πυραύλων και των drones. Ωστόσο, οι στόχοι παραμένουν ασαφείς. Ο Τραμπ δηλώνει «επιτυχία», ενώ η Τεχεράνη εμφανίζεται πιο αποφασισμένη από ποτέ να συνεχίσει την αντίσταση.
Η σύγκρουση έχει ήδη προκαλέσει σοβαρές γεωπολιτικές συνέπειες. Η Τεχεράνη απαιτεί άρση κυρώσεων και διεθνείς εγγυήσεις, ενώ το Ισραήλ δηλώνει ότι θα συνεχίσει τις επιχειρήσεις έως ότου εξουδετερωθεί πλήρως η ιρανική ισχύς. Οι ΗΠΑ δείχνουν διχασμένες ως προς τη στρατηγική τους, γεγονός που αποκαλύπτει τις εσωτερικές αντιφάσεις της πολιτικής τους στη Μέση Ανατολή.
Το στρατηγικό αδιέξοδο
Η αμερικανοϊσραηλινή επίθεση έχει μετατραπεί σε πόλεμο φθοράς χωρίς σαφείς νικητές. Οι δύο χώρες επιδιώκουν την εξάλειψη του Ιράν ως περιφερειακής δύναμης, ενώ η Τεχεράνη έχει έναν απλούστερο στόχο: την επιβίωση του καθεστώτος. Αν το ιρανικό κράτος παραμείνει όρθιο, η επίθεση θα έχει αποτύχει πολιτικά.
Η στρατηγική υπεροχή, σε τέτοιου είδους συγκρούσεις, ανήκει σε εκείνον που έχει τον πιο ρεαλιστικό στόχο. Το Ιράν εφαρμόζει «οριζόντια κλιμάκωση», επεκτείνοντας τη σύγκρουση γεωγραφικά και αυξάνοντας το κόστος για τους αντιπάλους του. Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ, παρά την τεχνολογική τους υπεροχή, δεν έχουν καταφέρει να επιβάλουν πολιτικό αποτέλεσμα.
Καθώς ο πόλεμος συνεχίζεται, το ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα τελειώσει, αλλά αν υπάρχει ακόμη στρατηγική έξοδος για τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους.
