Πούτιν: ένας τακτικιστής ή στρατηγιστής

Διαμορφώνει ο Πούτιν τη διεθνή σκακιέρα ή αντιδρά (ιδιοφυώς) στα γεγονότα; Υλοποιεί ο Πούτιν επιτυχημένα μια μεγαλεπήβολη στρατηγική για τη διαμόρφωση ενός νέου διεθνούς συστήματος στο οποίο η Ρωσία θα έχει ανακτήσει τον ρόλο της ως παγκόσμια δύναμη; Ή είναι ένας ικανός τακτικιστής που αντιδρά ιδιοφυώς σε ευκαιρίες και κρίσεις του διεθνούς συστήματος;

Από την ανάδειξή του στην προεδρία της Ρωσίας το 2000 έως σήμερα, δηλαδή για 17 χρόνια, ο Βλαντίμιρ Πούτιν αποτελεί έναν από τους πιο ισχυρούς πολιτικούς ηγέτες παγκοσμίως ενώ έχει την απόλυτη εξουσία στη χώρα του. Η οικονομική ανάπτυξη και η βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των Ρώσων βοήθησε στην ενίσχυση του προφίλ του Πούτιν ως ενός ικανού ηγέτη. Στα χρόνια αυτά ο Πούτιν κατάφερε κατά κάποιον τρόπο να επανιδρύσει τη μετασοβιετική Ρωσία και να την τοποθετήσει στο κέντρο των διεθνών εξελίξεων αναλαμβάνοντας πρωταγωνιστικό ρόλο στον εμφύλιο της Συρίας και επεμβαίνοντας στρατιωτικά σε ευρωπαϊκές χώρες όπως στη Γεωργία και την Ουκρανία.

Πολλοί αναλυτές ερμηνεύουν την εξωτερική πολιτική της σημερινής Ρωσίας υπό το πρίσμα μιας στρατηγικής διάσπασης της δυτικής συμμαχίας, υπονόμευσης του ευρωπαϊκού δημοκρατικού κεκτημένου και αποδυνάμωσης της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Περισσότερο δηλαδή ως μια «αντιδραστική» πολιτική. Ακόμα, ωστόσο, και αν μέλημα της ρωσικής πολιτικής είναι η ανάσχεση της παγκόσμιας επιρροής της Ευρωατλαντικής Συμμαχίας και της ΕΕ, δεν θα πρέπει να αμφισβητείται η εξυπηρέτηση ιδίων ρωσικών συμφερόντων είτε στη Συρία είτε στο «εγγύς εξωτερικό» της Ρωσίας όπως αποκαλεί η Μόσχα τις πρώην σοβιετικές περιοχές. Η Μόσχα επιχειρεί να επανατοποθετεί στον χάρτη της παγκόσμιας διπλωματίας εκμεταλλευόμενη τα κενά που αφήνει η απουσία παρεμβατισμού των ευρωπαϊκών χωρών και η αναδίπλωση της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Η ρωσική ωστόσο διπλωματία δεν δείχνει να έχει ένα στρατηγικό σχέδιο για τη διαμόρφωση τού υπό μετάβαση διεθνούς συστήματος είτε αυτό αφορά την ασφάλεια είτε τη διεθνή οικονομική διακυβέρνηση. Ετσι, αν και αμφισβητεί έμπρακτα τον ρόλο διεθνών οργανισμών όπως ο Οργανισμός για την Ασφάλεια και Συνεργασία στην Ευρώπη (ΟΑΣΕ) ή το Συμβούλιο της Ευρώπης, δεν προτείνει ένα ολοκληρωμένο σχέδιο για την επόμενη ημέρα. Η πολιτική του τακτικισμού που ακολουθεί η Μόσχα (με χαρακτηριστικό παράδειγμα τις ρωσοτουρκικές σχέσεις) τη φέρνει συχνά στο προσκήνιο των διεθνών εξελίξεων (κυρίως όσον αφορά ζητήματα ειρήνης και ασφάλειας) αλλά όχι πάντα ως πυλώνα σταθερότητας.

Αν και στο εσωτερικό της χώρας του ο Πούτιν εξακολουθεί να συγκεντρώνει υψηλά ποσοστά δημοτικότητας, η διεθνής του απήχηση φθίνει. Η επιβολή κυρώσεων από τις μεγαλύτερες δυνάμεις του κόσμου σήμερα κατά της Ρωσίας και η αποβολή της από την Ομάδα των 8 απομονώνουν τη Ρωσία ενώ της στερούν πολιτικά, διπλωματικά και οικονομικά εργαλεία για την επίτευξη όποιων στόχων έχει στη διεθνή πολιτική. Ο οπορτουνιστικός τακτικισμός της Μόσχας αποδίδει ωστόσο, έστω και πρόσκαιρα, ιδιαίτερα στο «εγγύς εξωτερικό» όπως η Μόσχα αποκαλεί πρώην σοβιετικά εδάφη, εκεί δηλαδή που η γεωπολιτική και οικονομική της επιρροή είναι ούτως ή άλλως δεδομένη.

Ο συγκυριακός τακτικισμός φέρνει – έστω πρόσκαιρα – οφέλη, αλλά δεν μπορεί να καλύψει το κενό στρατηγικού σχεδιασμού στην εξωτερική πολιτική της σημερινής Ρωσίας. Καμία μεγάλη δύναμη δεν μπόρεσε να διατηρήσει τη θέση της απουσία ολοκληρωμένου και αποτελεσματικού σχεδιασμού για τη διαμόρφωση του διεθνούς της περιβάλλοντος με ένα μίνιμουμ συνεννόησης με τις άλλες μεγάλες δυνάμεις.

Η δρ Παναγιώτα Μανώλη είναι επίκουρη καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αιγαίου, επικεφαλής του Προγράμματος Σλαβικών, Ανατολικοευρωπαϊκών και Ευρασιατικών Σπουδών του ΕΛΙΑΜΕΠ