Μέρες του 1988

Η φωτογραφία πρέπει να είναι σε μια πρόσκληση της υπουργού, τις ημέρες που η Μελίνα προσπαθούσε να πασπαλίσει με λίγη αστερόσκονη πολιτισμού τα υπουργικά συμβούλια του ΠΑΣΟΚ. Σκύβει λίγο στη μεριά του για να τον ακούει συγκεντρωμένη. Μοιάζει ακόμη αγέρωχη στη φροντισμένη λάμψη της, σμιλεμένη γλυκά από τον χρόνο.

Εκείνος, ως συνήθως, μέσα σε ένα από τα λιγοστά σακάκια του, με τη στραβοδεμένη γαλανή γραβάτα του που του πήγαινε πολύ. Ενας γνήσιος επίσημος μποέμ. Αταίριαστο το είδος για ζευγάρι. Τέτοιες φωτογραφίες όμως είχαν στοιχειώσει τα φοιτητικά δωμάτια των πιο πολλών από εμάς. Γιατί τέτοιες φωτογραφίες ανάβλυζαν εικόνες, χρώματα, μουσικές και στίχους, εν ολίγοις ανέβαζαν τον κόμπο του νόστου για την Ελλάδα σε όποιο σημείο της γης αν τις αντίκριζες. Ηταν η πρεσβεία μιας πατρίδας και μιας εποχής στην ευρύτερη Μεσόγειο. Κατ’ εικόνα, δυο κόσμοι διαφορετικοί. Ο Γιάννης από μικρή ηλικία φυγάς της μεσοαστικής του οικογένειας, επιρρεπής αναρχικός, ανδρώθηκε εξασκούμενος σε καταβάσεις του αθηναϊκού περιθωρίου, και γνήσιος τυχοδιώκτης της ζωγραφικής, αναζήτησε και ακολούθησε μόνος του τους δασκάλους του. Εκείνη, εγγονή του δημάρχου, πριγκιποπούλα της ανώτερης τάξης με καλή γαλλική παιδεία, με όλες τις προβλεπόμενες εκτροπές της, διέγραψε τη λαμπερή τροχιά της από τις σκηνές της Αθήνας, στο Παρίσι, στο Λονδίνο έως το Μπρόντγουεϊ. Τους ένωσε όμως άρρητα το θέατρο, στο οποίο ο Τσαρούχης κατέθεσε τουλάχιστον τη μισή του ψυχή και τέχνη και εκείνη ολόκληρη. Πρέπει να γνωρίζονταν περίπου σαράντα χρόνια πριν από αυτή την φωτογραφία, από τις πρώτες συνεργασίες τους με τον Κουν. Εκείνη την περίοδο, ο Γιάννης ανέβαζε «Επτά επί Θήβας» και μιλώντας για τις πρωταγωνίστριες που θαύμαζε, όταν τον ρώτησα τη γνώμη του για την Μερκούρη, μου είπε: αυτή πήγε χαμένη γιατί ξετρελαίνεται για τους συνδικαλιστές και τους τσόφληδες. Αμετανόητο βέβαια πειραχτήρι, δεν σημαίνει ότι στην πραγματικότητα δεν εκτιμούσε το έργο τους, δεν έβλεπε όμως με καλό μάτι την εμπλοκή της Μελίνας στην πολιτική. Αλλωστε, για όλους τους παράγοντες του κράτους έτρεφε από καχυποψία έως αποστροφή. Για την καμπάνια της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα έλεγε και ξανάλεγε πόσο ήθελε να προλάβει να τα δει στο Βρετανικό Μουσείο μην τυχόν και επιστρέψουν!

Δεν έμαθα μετά αν το έκανε στο τελευταίο του ταξίδι στο Παρίσι. Αν όμως σκεφτεί κανείς προς τα πίσω τόσο η Μερκούρη όσο κι ο Τσαρούχης, τα δύο θηρία του ελληνικού θεάτρου και της ζωγραφικής, με διαφορετικά εργαλεία ο καθένας, από το ίδιο λατομείο έκοψαν το υλικό τους: τον Τενεσί Ουίλιαμς, τους αρχαίους ποιητές, από τις πηγές της παράδοσης και την Ελλάδα της ανασυγκρότησης, στα πρώτα μπολιάσματα του μοντερνισμού και από τον Καβάφη στα δύο Νομπέλ, πριν και μετά τη χούντα. Αυτό το χωνευτήρι είχε από τα καλύτερα συστατικά παγκοσμίως με τις πολύτιμες μεταμοσχεύσεις του Ντάρελ, του Μίλερ, του Κοκτό, του Λακαριέρ, του Ρίτσου και του Αραγκόν, που κατά έναν τρόπο προπόνησαν σε έναν νεοφιλελληνισμό τον γαλλικό κόσμο και προοιωνιζόμενοι τον δεύτερο γύρο θριάμβου της Μελίνας ως πρωθιέρειας του αντιστασιακού αγώνα, αυτή τη φορά στο πλευρό του Ζυλ Ντασσέν. Ο κύκλος αναφοράς του Τσαρούχη στη Γαλλία ήταν βέβαια πολύ μικρότερος αλλά επίσης πιστός και ουσιαστικός. Υποπτεύομαι, τη Μελίνα δεν τη γνώρισα προσωπικά, ότι μοιράζονταν την ίδια αντίληψη για την ατομική ελευθερία και ίσως την ίδια σχέση με τα χρήματα: δηλαδή, καμία. Οταν εργαζόμουν τα απογεύματα μετά το σχολείο στο μουσείο που είχε ανοίξει δύο χρόνια πριν στο Μαρούσι, παρήλαυναν κάθε απόγευμα συλλέκτες, γκαλερίστες, έμποροι και μεταπράτες να αποσπάσουν τα «κεφαλάκια της ημέρας», πορτρέτα συνήθως με παστέλ που ετοίμαζε ο Γιάννης τα πρωινά και το αντίτιμο κατέληγε ένα μπαλάκι τσαλακωμένων χαρτονομισμάτων στις τσέπες του, μέχρι να εξαντληθεί στις καλοπληρωμένες υπηρεσίες βοηθών, φίλων και πολυπληθών κερασμάτων σε εστιατόρια στο Κεφαλάρι ή στο Μαρούσι, όταν η υγεία του το επέτρεπε, εντός του εικοσιτετραώρου! Και για εκείνη διάβαζα κάπου μικροπαράπονα του Ντασσέν ότι δεν μπορούσε να συνειδητοποιήσει το κόστος όταν ζητούσε κάτι για εκείνους ή τους φίλους τους. Δυστυχώς, δυο – τρία χρόνια ύστερα από αυτή τη φωτογραφία ξέσπασε το φαινόμενο του κίτρινου Τύπου και ξεχείλισε από το ημικρατικό τότε οχυρό του ΠΑΣΟΚ ο οχετός του αυριανισμού. Η Μερκούρη έβλεπε την παράγκα-Κολοσσαίο που είχε στήσει ο Κουρής για να κανιβαλίσει τον Χατζιδάκι, τον Ιόλα, τον Καραμανλή και τον Τσαρούχη και (εγκλωβισμένη από τις κομματικές επιταγές;) σιώπησε. Το πολιτικό άρμα έφτανε στις λάσπες του βούρκου και εκείνη δεν είχε πια τη δύναμη να το εγκαταλείψει. Τον Γιάννη τον είχε πικράνει αυτό γιατί στη ζωή του ήταν πάντα ρομαντικός δωρητής. Εισέπραξα πολλή αγάπη και στοργή από αυτό τον άνθρωπο. Σεβόταν και προστάτευε την ελευθερία και τη διαφορετικότητα του άλλου. Βέβαια την ιστορία της Μελίνας, τη ζωή της, το πάθος και το προδομένο από την πολιτική όραμά της δεν μπορεί να τα χωνέψει ένα πολιτικό κόμμα ούτε να τα ισοσκελίσει κανένας βδελυρός Κουρής. Λίγα χρόνια μετά πέταξαν και οι δύο από τη ζωή. Η Μελίνα μας άφησε πίσω τα σελιλόιντ με τη μορφή της στο τοπίο μιας Ελλάδας που χάσαμε οριστικά στην ολοκλήρωση της «Ελλαδογραφίας» του Γκάτσου και την ανεπανάληπτα συγκινητική φωνή της. Ο Γιάννης Τσαρούχης άφησε πίσω του την αποσκευή του μάγου των ψευδαισθήσεων, ικανή να ξαναστήσει αυτό το μετουσιωμένο ελληνικό σύμπαν με χαρτοκοπτικές και λίγα χρώματα και σαφείς οδηγίες για την αναπαράσταση του έργου της καθημερινής λαϊκής ομορφιάς, πριν πλημμυρίσουν τα λιμάνια στον εσπρέσο φρέντο και τα άιφον.

… και εγώ έκλαιον πολύ, ότι ουδείς άξιος ανοίξαι το βιβλίον ούτε βλέπει αυτό….

Τριάντα χρόνια μετά, έγιναν αυτά τα πρόσωπα μία φωτογραφία, όμως η τραγική αγωνία της απώλειας και του νόστου ακόμη, από τα νιάτα μας, γι’ αυτό τον τόπο που κακοπαθαίνει, είναι ο τελευταίος εφιάλτης.