Ενα ζωηρό και ανυπότακτο πνεύμα

Δεν νεκρολογείς έναν συγγραφέα που με τα εξόδια ή επιμνημόσυνα κείμενά του είχε ξεπροβοδίσει ή είχε προσπαθήσει να αποκαταστήσει τον Κωνσταντίνο Τσάτσο και τη Μαρία Περ. Ράλλη, τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τον Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, την ποιήτρια Διαλεχτή Ζευγώλη – Γλέζου και τον πεζογράφο Πάνο Ξένο, καθώς και μυριάδες άλλους έλληνες και ξένους δημιουργούς, πανελλήνια ή παγκόσμια γνωστούς, ελάχιστα γνωστούς ή παντελώς αγνώστους. Δεν νεκρολογείς έναν δημιουργό που όσο θυελλώδης και αν υπήρξε στα θέματα της συγγραφής (μάλλον έχει ξεπεραστεί ο αριθμός πενήντα σε σχέση με τα ποιητικά, πεζογραφικά, δοκιμιογραφικά και ταξιδιωτικά του βιβλία), αλλά και στα πράγματα της ζωής, τόσο για το έργο του όσο και για την παρουσία του γενικότερα στον πνευματικό και τον καλλιτεχνικό χώρο διεκδικούσε το δικαίωμα να γίνεται αντιληπτός ή μάλλον να συνειδητοποιείται ως ένα παρηγορητικό αεράκι – και μάλιστα για όσους γίνεται λιγότερους.

Επιπλέον δεν νεκρολογείς έναν δημιουργό που το σύνολο του δοκιμιογραφικού του έργου θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως σπουδή θανάτου, όπως και μέρος του πεζογραφικού επίσης, φτάνει να σκεφτούμε τα μυθιστορήματά του «Τα φαντάσματα» και «Ο κυνηγός και τ’ αγρίμια». Και τέλος δεν νεκρολογείς έναν άνθρωπο που έχοντας υπάρξει για δεκαετίες φίλος σου και συνεργάτης σου, είναι σαν να νεκρολογείς τον ίδιο σου τον εαυτό. Οταν οι μνήμες που σε στοιχειώνουν είναι χαραγμένες με εγκαυστική μέσα σου, ο θάνατος γίνεται ένα διαχειρίσιμο γεγονός, χωρίς τις συνέπειες του υπαρξιακού ιλίγγου όπως τον προκαλεί μια τελεσίδικα αμετάτρεπτη απουσία.

Βαριά σκιά

Ποιος στην πραγματικότητα υπήρξε ως δημιουργός ο Κώστας Τσιρόπουλος που όταν συζητιόταν το όνομά του, ιδιαίτερα τις δεκαετίες του ’60, του ’70 και εν μέρει του ’80, μαζί με τα αδιαμφισβήτητης εμβέλειας βιβλία του, όπως το δοκιμιακό «Ανθρώπινη αξιοπρέπεια» και το βιβλίο διηγημάτων «Μακρινό μοναχικό φεγγάρι», έριχνε μια μάλλον βαριά σκιά επάνω του – εντελώς αδικαιολόγητα βέβαια – το γεγονός ότι είχε μεταφράσει το βιβλίο του γάλλου ακαδημαϊκού Μορίς Ζενεβουά «Η Ελλάς του Καραμανλή» (μέσα στην χούντα μάλιστα), έστω και αν δεν την είχε υπογράψει; Αντί επιπλέον η συγκίνηση ή ο ενθουσιασμός που προκαλούσαν οι μεταφράσεις του του Λόρκα και του Καμίλο Χοσέ Θέλα, που ο Τσιρόπουλος τον μετέφρασε για πρώτη φορά στην Ελλάδα – είκοσι το λιγότερο χρόνια πριν πάρει το Νομπέλ Λογοτεχνίας –  να υποχρεώνουν σε μια άλλη θεώρηση της ιδεολογικής του τοποθέτησης, έκανε να ξεχνιέται ακόμη και ένας οφθαλμοφανώς προοδευτικός του προσανατολισμός. Οπως λόγου χάρη να αποσιωπάται το γεγονός ότι κείμενα του Πολ Βαλερί, του Χοσέ Ορτέγα ι Γκασέτ, του Πίο Μπαρόχα και άλλων ευρωπαίων διανοητών, ή ακόμη του Κωνσταντίνου Τσάτσου και του Ι.Ν. Θεοδωρακόπουλου, που δημοσιεύονταν στο περιοδικό του, την «Ευθύνη», μεσούσης της δικτατορίας, στρέφονταν ρητά εναντίον της.

Η δραστηριότητα

Εχοντας ξεκινήσει ως επιφυλλιδογράφος στην «Καθημερινή της Κυριακής» το 1962 – συνεργασία που διατηρήθηκε ώς τον Απρίλιο του 1967 όταν η εφημερίδα διέκοψε την έκδοσή της – οι επιφυλλίδες των έξι αυτών χρόνων θα συγκεντρωθούν σε τρεις τόμους με τους τίτλους «Αγωνιώδης θητεία» (1964), «Αυτοψία της εποχής» (1966) και «Η μαρτυρία του ανθρώπου» (1968). Η θητεία του στη μεγάλη αυτή εφημερίδα και η σχεδόν ταυτόχρονη έκδοση του περιοδικού «Ευθύνη» (στην πρώτη του μορφή, ως ένα οκτασέλιδο φυλλάδιο ιδιότυπου τυπογραφικού μεγέθους) θα σταθούν ίσως η αφετηρία ώστε ο Κώστας Τσιρόπουλος να αλλάξει εκ βάθρων τα δεδομένα όσον αφορά την εικόνα του πνευματικού ανθρώπου και του λογοτέχνη που η ελληνική κοινωνία έδειχνε έως τότε να αποδέχεται και να υιοθετεί. Κυρίως να μετέχει κανείς στην αγορά, αψηφώντας και περιφρονώντας τους νόμους της, έτσι ώστε γράφοντας ο ίδιος βιβλία, συνεργαζόμενος με εφημερίδες, δημιουργώντας περιοδικά, οργανώνοντας τιμητικές εκδηλώσεις για ξένους και έλληνες δημιουργούς, στήνοντας ραδιοφωνικές εκπομπές, ακόμη μεταφράζοντας ή ξεθάβοντας παλαιά χειρόγραφα και επιμελούμενος την έκδοσή τους, ή διευθύνοντας έναν εκδοτικό οίκο, αντί να διασπάται και η πολυμέρειά του να δημιουργεί σύγχυση ως προς το τι ακριβώς αντιπροσωπεύει ο ίδιος, να κατορθώνει το ιδιαίτερο συγγραφικό του αποτύπωμα να αναδεικνύεται πιο συμπαγές και ενιαίο.

Η πίστη

Επιπλέον αυτή η τρομερή δραστηριότητα να αποβαίνει καταληκτικά προς όφελος όχι ενός επιλήψιμου -έτσι ή αλλιώς – κοινωνικά παραγωγικού ατόμου, όσο κυρίως ενός μονήρους ανθρώπου και μιας μοναχικής συνείδησης καθώς ήταν οι ρίζες της απογοήτευσης και της αποξένωσής τους μέσα στον κόσμο, που αποσκοπούσε κατά βάθος να θεραπεύσει ο Τσιρόπουλος. Αν την εκτεταμένη δοκιμιογραφική του δημιουργία φαίνεται να την διατέμνει ένας στοχασμός που ο χαρακτηρισμός του ως «χριστιανικού» ακούγεται μάλλον λειψός, ενώ την αντίστοιχη ποιητική και πεζογραφική του δημιουργία θα την εξέφραζε καίρια η υπογράμμισή τους ως κυρίως «ερωτικών», ο Τσιρόπουλος είναι ίσως ο μοναδικός σύγχρονος έλληνας δημιουργός όπου η αρχαία Ελλάδα συμφιλιώνεται εντυπωσιακά με τους αιώνες της ατελέσφορης, ωστόσο, χριστιανικής κατήχησης.

Αντιστρέφοντας τη ρήση του Φρανσουά Μοριάκ που αναγνώριζε ως προορισμό του ανθρώπου το «να παραμένει ανήσυχος κάτω από έναν ακατοίκητο ουρανό», θα έλεγες για τον Τσιρόπουλο πως την κοσμοθεωρία του θα την συνόψιζε επαρκώς η φράση «ανήσυχος ο άνθρωπος κάτω από έναν κατοικημένο ουρανό». Χωρίς ο ουρανός, αν και πέρασε τα 87 σχεδόν χρόνια της ζωής του με τα μάτια του στραμμένα προς αυτόν, να σημαίνει αναγκαστικά την κατοικία του θεού. Υπήρξε ένα πολύ ζωηρό, ευφάνταστο, ανυπότακτο πνεύμα (και ταυτόχρονα πολύ ειλικρινές) ώστε να μην έχει υποψιαστεί πως συχνά οι βεβαιότητες ενός πιστού, όπως ήταν ο ίδιος, διαθέτουν πολύ μεγαλύτερη δραματικότητα και αφαντάστως πιο εξοντωτικές αμφιβολίες σε σχέση με τις βεβαιότητες ενός μη πιστού. Εστω και αν η παιδαγωγική πρόθεση σπάνια συνάδει με ένα αμιγές καλλιτεχνικό αποτέλεσμα, το ασυμβίβαστό τους για να μην γίνεται αισθητό στο μεγαλύτερο μέρος της δημιουργίας του Τσιρόπουλου, σημαίνει ότι είχε κατορθώσει ακόμη και πολύ οφθαλμοφανείς αντιφάσεις να τις υποτάξει στην υπηρεσία ενός σκοπού, με τρόπο που τις μετέβαλε σε υψηλής τάξεως αρμονία. Δεν είναι τυχαίο ότι η συνεργασία του με πρόσωπα εξουσίας όπως ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος (όσο και αν ο δεύτερος και ο τρίτος κοσμούνταν με δικές τους πνευματικές περγαμηνές) δεν διέβαλε ποτέ την βαθύτατα φιλελεύθερη  – άρα και αντεξουσιαστική – πειθώ των κειμένων του Τσιρόπουλου. Τόσο των κειμένων του όσο και του ίδιου ως ανθρώπου, αφού φίλος στενός του Χρήστου και της Ελζας Λαμπράκη ουδέποτε διανοήθηκε να τους παραπονεθεί ή να μνημονεύσει έστω την έκλειψη του ονόματός του και των δραστηριοτήτων του από τις εφημερίδες τους.