Μια τουαλέτα στο Γκούγκενχαϊμ, μια ντουσιέρα στην Αθήνα

Τον Ιούνιο του 2010, ο ιταλός καλλιτέχνης Μαουρίτσιο Κατελάν βρισκόταν στην Υδρα για να παρουσιάσει στον χώρο του Σφαγείου, στο πλαίσιο του προγράμματος του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ, το έργο του «WE» με το οποίο προλόγιζε την αποχώρησή του από την καλλιτεχνική δημιουργία. Δεν ήξερε τότε τι θα έκανε στο μέλλον. Ομως είχε πει στα «ΝΕΑ», «η τέχνη μου θα κυκλοφορήσει σε επιλεγμένες τουαλέτες». Ο καλλιτέχνης ήταν και πάλι παρών στην Υδρα του φετινού καλοκαιριού. Κι ενώ σιδερώνει το πορτοκαλί ινδικό πουκάμισό του για τον γάμο του καλύτερού του φίλου και συνιδρυτή του περιοδικού «Toilet Paper» Πιερ Πάολο Φεράρι, μιλά για την επανεμφάνισή του. «Ολο αυτό το διάστημα με ενοχλούσε να λέω ότι δεν κάνω τίποτα, επειδή μονίμως εισέπραττα τα λυπημένα βλέμματα των συνομιλητών μου. Ενιωθα σαν να βρίσκομαι μέσα σε κάποια ιστορία μυστηρίου του Εντγκαρ Αλαν Πόε. Από αυτές που ενώ έχεις πεθάνει, βλέπεις και ακούς τους γύρω σου και δεν μπορείς να κάνεις τίποτα».

Γι’ αυτό και δημιούργησε μια λεκάνη τουαλέτας από ατόφιο χρυσό 18 καρατίων, την ονόμασε «America» και ζήτησε από το Μουσείο Γκούγκενχαϊμ της Νέας Υόρκης να τοποθετήσει το έργο του όχι ακριβώς σε περίοπτη θέση, αλλά εκεί όπου αρμόζει. «Είναι μια μοναχική στιγμή αναστοχασμού μέσα στον ιερό χώρο των νέων αντικειμένων λατρείας, των νέων έργων τέχνης. Και από τη στιγμή που κάθεσαι πάνω σε αυτή τη λεκάνη για να αδειάσεις ό,τι έχεις δει στο μουσείο, τότε η λεκάνη λειτουργεί ως έργο», λέει επιχειρώντας να κάνει αναγωγή στην «Κρήνη» του 1917. Τον ουρητήρα δηλαδή του σουρεαλιστή Μαρσέλ Ντισάν, ο οποίος με εκείνο το έργο σχολίαζε ότι η επιλογή του καλλιτέχνη είναι πιο σημαντική από την εργασία στο ατελιέ. Ετσι συνέβη όταν χθες το απόγευμα οι πρώτοι καλεσμένοι στην παρουσίαση του «America» επισκέφθηκαν τον προσαρμοσμένο στις διαστάσεις της χρυσής λεκάνης χώρο του μουσείου που έχτισε ο Φρανκ Λόιντ Ράιτ. Ο Κατελάν επέστρεψε στις τουαλέτες του Γκούγκενχαϊμ. Εκεί όπου το 2011 με την αναδρομική μεγάλη του έκθεση είχε ανακοινώσει την αποχώρησή του. Υστερα από πέντε χρόνια ο Κατελάν αποφάσισε να κλείσει το μάτι σε εκείνους που τον νόμιζαν «πεθαμένο» καλλιτεχνικά και χωρίς αξία στο χρηματιστήριο της τέχνης.  

Τον περασμένο Μάιο το έργο του «Εκείνος» – το οποίο αναπαριστά ένα γονατισμένο αγόρι ντυμένο με γκρι φανελένιο κοστούμι που το πρόσωπό του έχει τα χαρακτηριστικά του Χίτλερ – βγήκε σε δημοπρασία στον οίκο Κρίστις και η τιμή πώλησής του έφτασε τα 17,2 εκατομμύρια δολάρια. Σχεδόν τη διπλάσια τιμή από την προηγούμενη φορά που πουλήθηκε έργο τού Κατελάν σε δημοπρασία το 2010.

Ο Κατελάν είναι ταυτόχρονα εικονοφάγος και εικονολάτρης. Για τους επικριτές ή δύσπιστους παρατηρητές του έργου του, είναι ο καλλιτέχνης που παρασιτεί ελεύθερα στις υψηλές εξέδρες του σύγχρονου καπιταλιστικού κόσμου, συμμετέχοντας σε αξιόλογες ιδιωτικές συλλογές και παράγοντας εικόνες για οίκους μόδας, διοργανώσεις τέχνης, αντικείμενα ντιζάιν, αλλά και εικονικά περιβάλλοντα σε βιτρίνες πολυκαταστημάτων. Οπως συμβαίνει στο Παρίσι, όπου για λίγες ημέρες ακόμη η κατελανική αισθητική που πρεσβεύει το «Toilet Paper» – ένα περιοδικό που φημίζεται για τις εικόνες του και την απουσία λέξεων – θα φαντάζει πολύχρωμη και υπερβολική στις βιτρίνες των γκαλερί Λαφαγέτ.

ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ. Μάλιστα, αυτή την εικονική πληθώρα σκοπεύει να την απλώσει σύντομα και σε ένα σημείο στην Αθήνα. Ο Κατελάν ανέλαβε την ανακαίνιση μίας από τις σουίτες του ξενοδοχείου Intercontinental, δημιουργώντας ένα περιβάλλον έντονου καυστικού σχολιασμού και ιδιότυπου χιούμορ, κατασκευάζοντας στο μπαλκόνι της σουίτας με θέα προς την Ακρόπολη μία ντουσιέρα από διαφανές κρύσταλλο. Ετσι ώστε ο ένοικος του δωματίου να καθαρίζει τον εαυτό του από τα κατάλοιπα του σύγχρονου πολιτισμού. «Δεν θεωρώ ότι για να είσαι πολιτικοποιημένος καλλιτέχνης πρέπει να πράττεις σαν να είσαι μέλος ενός κόμματος ή να μιλάς αποκλειστικά για σύγχρονα κοινωνικά ζητήματα. Οι καλλιτέχνες θα πρέπει να ενδιαφέρονται για την πολιτική στον ίδιο βαθμό με τον κάθε πολίτη. Και να χρησιμοποιούν τη φήμη τους για να υποστηρίξουν κάποιον σκοπό. Ωστόσο, προτιμώ να κλείνω το στόμα μου και να διαδίδω δυνατές εικόνες» λέει εκείνος που στα mail του απαντά μόνο με βίντεο και φωτογραφίες. Και όσο επιτρέπει στον συνομιλητή του ένα άνοιγμα προς τις εσωτερικές του σκέψεις, ο Κατελάν αφήνει στην ατμόσφαιρα μια αδιόρατη σκιά απαισιοδοξίας για ό,τι ζούμε όλοι μας και ό,τι δεν μπορούμε να κατανοήσουμε. «Τελευταία με απασχολεί όλο και περισσότερο η έννοια της αναρχίας. Κάτι πρέπει να κάνω με αυτή την εμμονή. Νομίζω ότι είναι ένας άλλος τρόπος να μιλήσεις για τον θάνατο».