«Ζωγραφίζει γελοιογραφώντας χωρίς λόγια»

Γνώρισα την Εφη Ξένου μέσα από τα σκίτσα της στο «Βήμα της Κυριακής» και αυτό που εξαρχής με είχε εντυπωσιάσει ήταν η πιστότητα της «παράστασης» που κάθε φορά μετέφερε με τόση δεξιοτεχνία στο χαρτί. Αν και η ίδια αυτοπροσδιορίζεται ως σκιτσογράφος – συγκαταλέγει τον εαυτό της σε αυτή την υπέροχη ομάδα δημιουργών που αποτυπώνει, συνήθως με χιούμορ, τη «στιγμή» στα πολιτικά δρώμενα – η γνώμη μου είναι ότι δεν την αντιπροσωπεύει αυτό. Ή για να είμαι περισσότερο ακριβής, δεν είναι μόνο αυτό η Εφη.

Η Εφη είναι μια «φωτογράφος», θεωρώ. Ο απίστευτος τρόπος που αποτυπώνει τα πρόσωπα με το πενάκι της, παγιδεύοντας καταπληκτικά εκφράσεις και συναισθήματα μέσα από ένα βλέμμα, την κατατάσσει, πιστεύω, σε ένα μοναδικό είδος, αυτό του «φωτογραφικού» σκίτσου.  Είναι κατά τη γνώμη μου ένας θηλυκός Μιχάλης Μακρουλάκης – ο σπουδαίος ζωγράφος που μπορεί να αποτυπώσει με την ένταση του χρωστήρα του τοπία, κίνηση και το μαγικό παιχνίδισμα του κυκλαδίτικου ήλιου με τη θάλασσα, σαν να πρόκειται για φωτογραφίες τραβηγμένες με φακό υψηλής ευκρίνειας.

Το «Στίγμα» μάς έφερε με την Εφη πιο κοντά. Είναι το καθημερινό μου απογευματινό, αγχωμένο τηλεφώνημα. Που πρέπει έγκαιρα και κυρίως καταληπτά να της δώσω να καταλάβει τι θέλει να πει ο… ποιητής, και πώς εκείνη πρέπει να το αποδώσει στο σκίτσο που θα κοσμήσει τη σελίδα την επόμενη ημέρα. Το ευτύχημα για μένα είναι ότι το σύμφυτο ταλέντο της πάει αγκαζέ με την έμφυτη ευφυΐα της. Αρα, ούτε πολύ χρόνο χρειάζεται να φάμε μιλώντας στο τηλέφωνο, ούτε να τη δεσμεύσω με μια άποψη η οποία στο τέλος μπορεί να αποδειχθεί  έως και καταστροφική για το αποτέλεσμα.

Αυτό το αποτέλεσμα που απολαμβάνουν καθημερινά οι αναγνώστες του «Στίγματος» και… δεν αρέσει καθόλου σε εκείνους που η Εφη «στοχεύει» και αποτυπώνει. Φυσικά υπάρχουν και εξαιρέσεις. Υπουργοί, βουλευτές, πολιτικοί παράγοντες που παρότι έχουν υποστεί τη δική μου ανελέητη κριτική και το εξοντωτικό πολλές φορές σκίτσο της Ξένου μού τηλεφωνούν για να  ζητήσουν «μια χάρη»: «Θέλω το σκίτσο, να το κορνιζάρω για το γραφείο»!

Υπάρχουν και άλλες περιπτώσεις: υπουργοί που με έχουν παρακαλέσει να τους αποτυπώσει με έναν συγκεκριμένο τρόπο! Ή άλλοι που «διαμαρτύρονται» διότι δεν τους έχει κάνει σκίτσο «ακόμη». Μεταφέρω εννοείται τα αιτήματα, τα οποία γίνονται ασμένως αποδεκτά. Διότι ένα άλλο που χαρακτηρίζει την Εφη Ξένου, πέρα από το εξαιρετικό, πηγαίο ταλέντο της, είναι ο μοναδικός χαρακτήρας που διαθέτει και η συναδελφικότητα που τη διακρίνει.

 Δουλεύει αγόγγυστα, και δουλεύει πολύ. Μακάρι να συνεχίσει να το κάνει για πολλά χρόνια ακόμη. Της το εύχομαι ολόψυχα…

Δεν μπορώ να θυμηθώ το πρώτο σκίτσο της Εφης Ξένου, αλλά στον νου μου έχουν καταγραφεί η καλλιτεχνική πληρότητα και η ακρίβεια στην αποτύπωση έκφρασης και χαρακτηριστικών του προσώπου που ζωγραφίζει. Αναφέρομαι στη ζωγραφική γιατί η κ. Ξένου μπορεί να είναι γνωστή σε όλους μας ως η σκιτσογράφος των «ΝΕΩΝ» και του «Βήματος», αλλά είμαι σίγουρος ότι είναι πάνω απ’ όλα μια ικανή και ταλαντούχος ζωγράφος. Εκείνο που καταφέρνει με τον καλύτερο τρόπο είναι να εισπράττει καθημερινά τον θαυμασμό των αναγνωστών, οι οποίοι εντυπωσιαζόμαστε από την πιστότητα και την καλλιτεχνική της ματιά. Αν προσέξει κανείς τα σκίτσα, θα δει ότι αποτελούνται από δύο μέρη: το κεφάλι καλύπτει το μισό – κάποιες φορές και περισσότερο – του σκίτσου και είναι ρεαλιστικό και ζωγραφισμένο με μεγάλη λεπτομέρεια. Εδώ, το πιο σημαντικό στοιχείο είναι το βλέμμα. Από τη λεπτομέρεια αυτή φαίνεται πόσο πολύ έχει διεισδύσει η σκιτσογράφος στο πρόσωπο που ζωγραφίζει. Το δεύτερο είναι το σώμα, που είναι σχεδόν πάντα γελοιογραφικά σχεδιασμένο. Η δράση και ταυτόχρονα ο λόγος για τον οποίο δημιουργήθηκε το σκίτσο βρίσκεται πάντα στο σώμα.

Η Εφη Ξένου σατιρίζει την πρακτική ενός προσώπου – ποτέ το ίδιο το πρόσωπο – και μένει πιστή στην έννοια της σάτιρας, όπως συναντάται στους αρχαίους Ελληνες και τους Λατίνους. Η παρωδία, η υπερβολή και η ειρωνεία υπάρχουν σε μεγάλο βαθμό στα σκίτσα της, αλλά απουσιάζει εντελώς ο ανθρωποφαγικός χαρακτήρας που συναντάμε όλο και πιο συχνά τα τελευταία χρόνια σε κάθε πεδίο της πολιτικής αντιπαράθεσης και της αγοραίας δημοσιογραφίας. Η ψύχραιμη αντιμετώπιση κάθε κατάστασης και η έλλειψη ακόμη και της ελάχιστης κακεντρέχειας προς εκείνον με τον οποίο ασχολείται, είναι δύο ιδιότητες που φανερώνουν σπάνιο ήθος για την εποχή μας.

Στα σκίτσα της Εφης Ξένου έχω δει τον εαυτό μου πρώτα με μαθητικά ρούχα να δίνω εξετάσεις, ακολούθως καθισμένο σε μια πολυθρόνα να παίζω με το σήμα των Ολυμπιακών Αγώνων και, τέλος, με αμφίεση διαιτητή να βγάζω κόκκινη κάρτα. Και τις τρεις φορές με είχε ενημερώσει ο ακριβός μου φίλος Νίκος Μεγαδούκας, πρωινός και καθημερινός αναγνώστης του Τύπου, σχολιάζοντας κάθε φορά εντυπωσιασμένος και αυτός το υψηλό καλλιτεχνικό επίπεδο της ζωγράφου. Μιλώντας λοιπόν για την κ. Ξένου, φέρνω στον νου μου τον φίλο μου που πριν από λίγες ημέρες χάσαμε για πάντα και που ποτέ στο μέλλον δεν θα έχω τη χαρά να τον ακούω, εντυπωσιασμένο, να καταθέτει τα σχόλιά του. Και με αυτή την έννοια, ευχαριστώ διπλά την Εφη Ξένου από καρδιάς.

Στην επαγγελματική, πολιτική μου ζωή υπήρξα τυχερή. Συνάντησα ορισμένους ανθρώπους που θαυμάζω ακόμη. Ανάμεσά τους η Εφη Ξένου. Γιατί; Αγαπώ τις γελοιογραφίες. Είναι χαμόγελα στην πολιτική καθημερινότητα, σε μια περιπέτεια συναρπαστική, αλλά πικρή και συνήθως χωρίς καλό τέλος. Δυστυχώς.

Η αλήθεια είναι ότι δεν έχω παράπονα από τους γελοιογράφους γενικά. Αλλά η Εφη είναι ξεχωριστή. Διότι αντιμετωπίζει τους πολιτικούς (και μάλιστα τις γυναίκες) χωρίς κόμπλεξ. Χωρίς τη δουλειά τής πάση θυσία αποκαθήλωσης. Με σοβαρότητα και ήθος. Υπάρχει χιούμορ και ειρωνεία βεβαίως και γι’ αυτό τα σκίτσα είναι τόσο ζωντανά. Αλλά υπάρχει γενναιοδωρία και καλή διάθεση, ακόμη και προσπάθεια να μην ξεχαστούν τα καλά στοιχεία του πολιτικού αν υπάρχουν. Υπάρχει κριτική χωρίς λαϊκισμό. Κάτι φωτεινό στη σημερινή μας χώρα. Επιπλέον η εικαστική πλευρά είναι τόσο καλοδουλεμένη, αλλά με συγκινητική απλότητα, με μια παιδικότητα σχεδόν. Η χαρά της ζωής παρούσα! 

Ενα από τα σκίτσα της Εφης υπάρχει πάντα στην ελληνική διαδικτυακή μου σελίδα. Πολλά είναι στο γραφείο και στο σπίτι μου. Πολλά χρησιμοποιήθηκαν σε καμπάνιες της ΕΕ όταν ήμουν επίτροπος, πάντα με άδεια και πάντα χωρίς αμοιβή. Αισθάνομαι πάντα ευγνώμων.

«Τι πίνακας! Σαν φωτογραφία». «Τι φωτογραφία! Σαν πίνακας ζωγραφικής».

Πόσες φορές δεν σκοντάφτουμε στην αντίφαση αυτή προσπαθώντας να εκφράσουμε τον θαυμασμό μας για μια απεικόνιση. Αυτό ισχύει κατεξοχήν με την τέχνη της Εφης Ξένου. Ενα σκίτσο που θα μπορούσε να είναι πίνακας, ένας πίνακας που θα μπορούσε να είναι φωτογραφία, μια φωτογραφία που θα μπορούσε να είναι κείμενο περιγραφής χαρακτήρα, ιδιοτήτων, ιδιαίτερων καταστάσεων αλλά και στυλ. Σε μια εποχή που η τεχνολογία δεν παρείχε τις σημερινές – σχεδόν – απεριόριστες δυνατότητες, η Εφη με το χέρι της καινοτομούσε και εντυπωσίαζε.

Για μένα είναι τιμή, χαρά και πνευματικός πλούτος που η Εφη Ξένου απεικόνισε με το μαγικό της πενάκι διάφορες φάσεις της πολιτικής μου διαδρομής, σχεδόν από τότε που εξελέγην βουλευτής το 1996 μέχρι και σήμερα. Οι δύο όμως εμβληματικές περίοδοι είναι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το υπουργείο Παιδείας. Τα σκίτσα με τα αστέρια της ΕΕ και με την πανεπιστημιακή τήβεννο έγιναν σήμα κατατεθέν. Μα το πιο σημαντικό είναι το ύφος, η ακριβής απεικόνιση του χαμόγελου και της ψυχικής κατάστασης κάθε περίστασης. Το 2004 της ζήτησα να μου κάνει τα «πορτρέτα α λα Ξένου» των 20 επιτρόπων της «επιτροπής Πρόντι» για να τους τα δωρίσω ενόψει του αποχωρισμού. Μου ζήτησε μια φωτογραφία τους και μιλήσαμε αρκετή ώρα για καθέναν από αυτούς. Το αποτέλεσμα ήταν καταπληκτικό! Ολοι θεωρούν τα σκίτσα της Ξένου κορυφαία – κοσμούν γραφεία σε όλες τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και φυσικά και το δικό μου στην Αθήνα!

Η Εφη Ξένου είναι μια ξεχωριστή σκιτσογράφος, γελιογράφος (με γιώτα και όχι με όμικρον γιώτα) και από τις πολύ λίγες γυναίκες που ασχολούνται με αυτό το είδος δημοσιογραφίας και τέχνης, εικόνα και όχι λέξεις, σε μια ανδροκρατούμενη οικογένεια σκιτσογράφων, γελιογράφων. Δημιούργησε τη δική της σχολή στον χώρο. Είχα στο γραφείο μου, ως γενικός γραμματέας της Κοινοβουλευτικής Ομάδας της ΝΔ, τον Πικατσού από το παγκοσμίως γνωστό γιαπωνέζικο κόμικ. Αυτό ήταν, αν θυμάμαι καλά, το πρώτο σκίτσο της για μένα. Εχω όλα τα σκίτσα και τα δικά της και των ομοτέχνων της. Πολλά από αυτά τα έχω στο γραφείο μου, στο σπίτι μου, αλλά τα περισσότερα τα περιέλαβα στο λεύκωμα που εξέδωσα το 2014, με τίτλο «Πορεία με χαμόγελο – Πολιτική με χιούμορ». Βρίσκονται επίσης στην προσωπική μου ιστοσελίδα. Η Βουλή το 2008 διοργάνωσε έκθεση με τη συμμετοχή γελοιογράφων από 27 χώρες της Ευρώπης. Τότε είπα:

«Καλωσορίζουμε όλους όσοι συμμετέχουν και τους ευχαριστούμε. Τους ευχαριστούμε για τη συμμετοχή τους στην πολιτική ζωή, για τη συμβολή τους στην πολιτική συζήτηση, για τις συμβουλές (με τον τρόπο και το μέτρο που αυτοί ξέρουν) στους πολιτικούς. Τους ευχαριστούμε για τις καθημερινές δόσεις πολιτικής, ψυχικής και σωματικής υγείας που δίνουν σε όλη την κοινωνία. Γιατί μας διδάσκουν ότι με την κριτική και την αυτοκριτική γινόμαστε καλύτεροι. Το γέλιο, άλλωστε, είναι μια υπόθεση πολύ σοβαρότερη από ό,τι συνήθως πιστεύουμε. Το γέλιο είναι η συντομότερη απόσταση ανάμεσα στους ανθρώπους, έλεγε ο αλησμόνητος Αθανάσιος Κανελλόπουλος. Η αντοχή των πολιτικών δοκιμάζεται και στην εύθυμη κριτική».

Φαίνεται ότι το γέλιο και το χιούμορ εκτός από το κυκλοφορικό βελτιώνουν και την κυκλοφορία των εφημερίδων. Ερχονται όμως μέρες για μας τους πολιτικούς που θα θέλαμε να δώσουμε σε κάποιον γελοιογράφο τη θέση μας, έστω και για λίγες ώρες. Θα ήθελα ακόμα να εκφράσω μια αιρετική άποψη για την ορθογραφία, που αφορά όμως την ουσία των πραγμάτων. Η λέξη «γελοιογράφος» θα έπρεπε να γράφεται με γιώτα. Διότι, κατά κανόνα, οι γελοιογράφοι δεν εκφράζουν το γελοίο, αλλά βγάζουν γέλιο από το σοβαρό. Και κλείνω με ό,τι έγραφα στον πρόλογο του λευκώματός μου: «Το κίνητρο της έκδοσης αυτής της συλλογής είναι κυρίως οι ευχαριστίες προς τους γελοιογράφους, σκιτσογράφους και δημοσιογράφους που βοήθησαν να δούμε όλοι και την αστεία και όχι μόνο τη σοβαρή πλευρά των γεγονότων».

Η δική μου, «προσωπική» σχέση με την Εφη ξεκίνησε το 2004 όταν, κατά τη θητεία μου ως υπουργός Υγείας, βρέθηκα στις σελίδες του «Βήματος» με ένα ράντζο στην πλάτη! Ηταν εκείνη η περίοδος που πάλευα να ξηλώσω τα ράντζα από τα νοσοκομεία και ομολογουμένως κάναμε καλή δουλειά, παρά τις αντιξοότητες που συναντήσαμε ως ηγεσία. Αυτό που από τότε με εντυπωσίασε στη δουλειά της Εφης Ξένου, εκτός από τη δεδομένη ευρηματικότητα, ήταν η σχεδόν φωτογραφική αποτύπωση των προσώπων με τα οποία καταπιάνεται. Δύο από τα σκίτσα της τα έχω καδράρει στο γραφείο μου. Θυμάμαι λοιπόν την πρώτη φορά που τα είδε ο αυστηρός κριτής της οικογένειας, η μητέρα μου, η οποία όμως δεν γνώριζε τη μανιέρα της: «Ωραία είναι… Αλλά, βρε παιδί μου, ήταν ανάγκη να σου κάνει τόσο μεγάλο το κεφάλι;».

Αυτή η τεχνοτροπία της Εφης σε συνδυασμό με τους αιχμηρούς υπαινιγμούς της δημιουργούν ζωηρές και προκλητικές γελοιογραφίες, που δοκιμάζουν τον αποδέκτη τους. Κάποιοι δέχονται τη γελοιογραφία, εν γένει, ως μια μορφή ευφάνταστης αλλά σκληρής κριτικής, κάποιοι άλλοι όχι. Κι αυτό γιατί η τελική εντύπωση που προκαλεί στον πρωταγωνιστή της είναι ευθέως ανάλογη με την αίσθηση του χιούμορ και τον βαθμό αυτοσαρκασμού που έχει ο ίδιος αναπτύξει. Προσωπικά παραμένω λάτρης της γελοιογραφίας και το έχω αποδείξει διαχρονικά. Πριν από μία δεκαετία, ως υπουργός Υγείας και με την πολύτιμη συμβολή του αείμνηστου συνεργάτη μου Τάσου Βυζοβίτη, καταφέραμε να στήσουμε μια μεγάλη γιορτή στο Μέγαρο Μουσικής για να τιμήσουμε τους έλληνες γελοιογράφους που μας εμπιστεύτηκαν έργα τους.

Η προσφορά τους ανεκτίμητη. Ειδικά σήμερα – και μάλιστα περισσότερο από ποτέ – έχουμε ανάγκη την καλλιτεχνική συμβολή των γελοιογράφων. Ζώντας στο μαύρο και στο γκρίζο μιας δυσοίωνης πραγματικότητας, το πολιτικό σκίτσο έρχεται όχι σαν κάτι ανάλαφρο και εφήμερο, αλλά σαν μια ζωηρή υπενθύμιση, σαν ένας άμεσος και επίκαιρος στοχασμός, που έχει τη δύναμη να αφυπνίσει συνειδήσεις και να κινητοποιήσει το φιλότιμο και την αυτοκριτική εκείνων που κρατούν στα χέρια τους τις τύχες ενός ολόκληρου λαού.

Η Εφη Ξένου δεν είναι ακριβώς γελοιογράφος. Είναι ζωγράφος. Μόνο που η ζωγραφική της γελοιογραφεί συγχρόνως. Κάνει κυρίως προσωπογραφίες αλλά και ολόσωμα σκίτσα, όπου η έκφραση ή το ντύσιμο αντικαθιστά το σχόλιο που συνοδεύει την παραδοσιακή γελοιογραφία. Ζωγραφίζει πρόσωπα με εντυπωσιακή «σύλληψη» της πολύ εκφραστικής προσωπικότητας του καθενός, χωρίς να καταφεύγει σε μεγεθύνσεις ή διογκώσεις χαρακτηριστικών για να κάνει εύκολα ευδιάκριτο το πρόσωπο που ζωγραφίζει. Πιάνει τόσο πιστά την έκφραση που δεν χρειάζεται μια μεγάλη μύτη λ.χ. για να αναπαραστήσει το αντικείμενο της τέχνης της. Η ζωγραφική της συμπληρώνεται από την απεικόνιση ψυχικής κατάστασης.  Ζωγραφίζει την ίδια στιγμή με το πρόσωπο και την αφέλειά του, την έπαρσή του, την άγνοια κινδύνου του, τον θυμό του, τη λύπη του, τον παιδαριώδη ενθουσιασμό του, τη δήθεν εμβρίθειά του, ζωγραφίζει πάνω στο πρόσωπο όλες τις καταστάσεις που θέλει να διακωμωδήσει, χωρίς λέξεις. Ζωγραφίζει γελοιογραφώντας χωρίς λόγια λοιπόν! Που είναι πολύ πιο δύσκολο και πολύ πιο καλλιτεχνικό!  

Με την έννοια του είδους της τέχνης, συνεχίζει τη θαυμάσια δουλειά του Πηγαδιώτη και του Αννινου, με την έννοια του περιεχομένου της τέχνης είναι ανεπανάληπτη! Η ίδια η ζωγραφική της είναι και γελοιογραφία και κείμενο και υπονοούμενο! Γι’ αυτό και ήδη η εργασία της έχει φανατικούς συλλέκτες. Και η μόνη διαμαρτυρία που σηκώνει η δουλειά της είναι γιατί κανέναν ή καμία δεν τον έχει περιλάβει ακόμη ή δεν τον περιλαμβάνει συχνότερα!

Πρέπει καταρχήν να ειπωθεί το εξής: Η Εφη Ξένου άλλαξε την έννοια του πολιτικού ρεπορτάζ. Μέχρι τότε γνωρίζαμε την κλασική μορφή του και τα παραπολιτικά. Εκείνη όμως πρόσθεσε κάτι ακόμα. Στο εξής θα λέγαμε λ.χ. «η “Πανδώρα” με το σκίτσο της Ξένου». Ειδικά η ικανότητά της να αποδίδει το πρόσωπο όχι μόνο φυσιογνωμικά, αλλά και σε διάλογο με τα γραφόμενα, το καθιστούσε παρακολούθημα του γεγονότος.

Ενα σκίτσο της για παράδειγμα με απεικόνιζε να βγάζω «τα κάστανα από τη φωτιά». Αφορούσε στο Ασφαλιστικό, από τότε που ήμουν υπουργός Απασχόλησης. Είχε δίκιο η Εφη και νομίζω ότι το σκίτσο ήταν προφητικό. Αν είχαν ακολουθηθεί όσα κάναμε τότε, ίσως να μη βρισκόμαστε στη σημερινή κατάσταση – βαριά κουβέντα, αλλά τη λέω με κάθε συνείδηση. Ενα άλλο, αγαπημένο, με παρουσίαζε σαν Εβίτα Περόν. Ενα ακόμα, από την περίοδο που ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης με είχε απομακρύνει από την κυβέρνηση και είχε γραφτεί ότι είχα μια κοπέλα από τις Φιλιππίνες να με παρηγορεί, με παρουσίαζε έτσι ακριβώς.

Από ένα σημείο κι έπειτα παρακαλούσα την Εφη να μου στέλνει αντίγραφα. Εχω έναν ολόκληρο τοίχο με αυτά στο γραφείο και στο σπίτι. Κάθε μέρα που ανοίγω τα μάτια μου και βγαίνω από το δωμάτιό μου τα αντικρίζω. Δεν θέλω τίποτε άλλο. Αυτό βέβαια απαιτεί έντονη αίσθηση του χιούμορ. Δεν με πειράζει να μου ασκείται κριτική, γιατί κάνω πρώτη εγώ στον εαυτό μου.

Η σχέση βέβαια πολιτικής και σκίτσου είναι γενικά πολύ σημαντική. Από τον Κωνσταντίνο Τσάτσο τι έχει μείνει σαν εικόνα; Το σκίτσο με την κότα, όταν είχε απαγορεύσει τους «Ορνιθες» του Κουν. Από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή τι έρχεται πρώτο στο μυαλό; Το σκίτσο με τα πελώρια φρύδια. Και νομίζω ότι κι εμένα ίσως να μη με θυμούνται από τους δώδεκα νόμους που έκανα, αλλά από την ωραία δουλειά της Εφης Ξένου.