Ναυαγός στο σαλόνι

Εχουν, φευ, φτάσει κοντά στα εξήντα χρόνια που φοιτητής και φανατικός θεατής των παραστάσεων του Κουν στο θρυλικό υπόγειο του Αρσακείου (η νέα περίοδος του Θεάτρου Τέχνης μόλις το 1955 είχε αρχίσει!) είδα σε μια ενιαία παράσταση το μονόπρακτο του Τσέχοφ «Οι βλαβερές συνέπειες του καπνού» και το μονόπρακτο – μονόλογο του Ιάκωβου Καμπανέλλη «Αυτός και το πανταλόνι του» με τον μεγάλο μας ηθοποιό Βασίλη Διαμαντόπουλο. Πριν από δύο χρόνια το Εθνικό Θέατρο και στη Νέα, τότε Νεοελληνική του σκηνή είχε πρωτοανεβάσει τον άγνωστο έως τότε στο μεγάλο κοινό συγγραφέα Καμπανέλλη με το ριζιμιό του έργο «Η έβδομη ημέρα της Δημιουργίας» με σκηνοθέτη τον Κωστή Μιχαηλίδη και πρωταγωνιστή τον μεγάλο θεατρίνο Γιώργο Γληνό και την πρωτοεμφανιζόμενη ενζενί Τζένη Καρέζη!

Βέβαια για έναν φανατικό, όπως εγώ, εραστή του ραδιοφώνου και μάλιστα επαρχιώτη, τότε που το ραδιοφωνικό θέατρο μας μύησε και μας εκπαίδευσε, ο Καμπανέλλης ήταν γνωστός από τις ραδιοφωνικές του διασκευές μεγάλων δημοφιλών πεζογραφικών κυρίως κειμένων. Τότε, πριν κατέβω φοιτητής στην Αθήνα, είχα ακούσει στο ράδιο τη διασκευή του Καμπανέλλη για την «Κάρμεν» του Μεριμέ με την Αρώνη που ώθησε τη Μελίνα Μερκούρη να του ζητήσει να της γράψει μια «ελληνίδα» Κάρμεν και προέκυψε η «Στέλλα με τα κόκκινα γάντια» και το σενάριο του Καμπανέλλη της «Στέλλας» του Κακογιάννη.

Ωραία, γόνιμη εποχή, κατά την οποία κυοφορείται η μεγάλη μεταπολεμική έκρηξη της νεοελληνικής δραματουργίας. Ανάμεσα στην «Εβδομη ημέρα» και στον μονόλογο «Αυτός και το πανταλόνι του» γεννήθηκε ο θεμέλιος λίθος της θεατρικής μας νεωτερικής παράδοσης: «Η αυλή των θαυμάτων» (1957).

Ηδη ο Καμπανέλλης είχε διασκευάσει για το ραδιόφωνο τη «Μυστική ζωή του Γουόλτερ Μίτι» του Μαρκ Τουέιν. Το έργο αυτό αργότερα, λίγο αργότερα από το «Πανταλόνι», το έπαιξε έξοχα πάλι ο Διαμαντόπουλος. Αλλά ας σημειωθεί πως προηγείται. Ο Μίτι είναι ένα μοναχικό δειλό παιδί που δεν το παίζει κανείς και μέσα στη μοναξιά του δωματίου του «πρωταγωνιστεί» σε φανταστικές ηρωικές περιπέτειες.

Ετσι ο Διαμαντόπουλος που τότε (1957) επέστρεψε για λίγο συνεργαζόμενος εκτάκτως με το Θέατρο Τέχνης (ύστερα από τη θρυλική συνεργασία του στο πρώτο Θέατρο Τέχνης κυρίως με το «Λεωφορείο ο πόθος» με τη Μελίνα) γνωρίζοντας τη διασκευή του Τουέιν ζήτησε από τον Καμπανέλλη έναν μονόλογο μοναξιάς για να τον συμπεριλάβει ως πάρισον με τον μονόλογο του Τσέχοφ.

ΤΟ ΕΡΓΟ. Ο Καμπανέλλης έγραψε το «Αυτός και το πανταλόνι του». Ενας μονήρης μεσήλικος που ζει σε ένα δωμάτιο, δημόσιος υπάλληλος προφανώς, βιώνει την ερημιά, τη μοναξιά, την απειλή του ερχόμενου γήρατος και το αναπότρεπτο του μοιραίου κοινού μας κλήρου. Γύρω του, στη γειτονιά τη λαϊκή όπου κατοικεί, σφύζει η καθημερινότητα με τα σκυλιά, τα γατιά, τις φωνούλες των παιδιών, τις στριγκλιές των γυναικών, τους μικροπωλητές και τους πλανόδιους εμποράκους.

Η κύρια και βασανιστική πολιορκία είναι του πείσμονος νηπίου που αρνείται να ανοίξει το στόμα του, με τη μητέρα του με ένα κουτάλι στο χέρι να προσπαθεί να εκπορθήσει το… κάστρο με κύρια μέθοδο την παραπλάνηση και το παραμύθι.

Και «Αυτός» να έχει να μπαλώσει το τρύπιο παντελόνι του που φθαρμένο από τη χρήση στον καβάλο χαίνει. Αλλά η πρεσβυωπική όραση δεν βοηθά την κλωστή να βρει την οπή της βελόνας. Και άντε να βρει βελόνα στ’ άχυρα αν τύχει και πέσει στο πάτωμα και πάνω στην κουρελού!

Ο Καμπανέλλης σ’ αυτή τη στιγμή κάνει ένα έξοχο συναισθηματικό εύρημα. Ο μονήρης, το γεροντοπαλίκαρο, ο ερημοσπίτης θυμάται τη μάνα του που είναι πλέον στα θυμαράκια και γυρίζοντας πίσω στην παιδική ηλικία, αν θέλετε και στα πρώτα μπουσουλίσματα, αναζητεί τη βοήθειά της και τη στοργή της.

Αυτός ο έξοχος παλιμπαιδισμός καθιστά τον αντιήρωα του Καμπανέλλη ένα μικρό τραγικό υποκείμενο.

Εχω δει το πρωτόλειο του Καμπανέλλη (για πολλούς συγγραφείς το τέλος της πορείας τους!) παιγμένο, εκτός από τον Διαμαντόπουλο, από τον Θανάση Παπαγεωργίου, τον Γιώργο Μιχαλακόπουλο και σε μια δημόσια ανάγνωση εκπληκτικά από τον μακαρίτη Κώστα Μπάκα. Και άλλους νεότερους.

Τώρα στον νέο θαυμάσιο θεατρικό χώρο στην οδό Κοραή δίπλα στα σινεμά Αστυ και Αστορ, στο υπόγειο που βαπτίστηκε Θέατρο Underground τη σκυτάλη ανέλαβε ο Κώστας Αρζόγλου. Και είναι έξοχος με μια εξαίσια κίνηση όπου παγώνει κάθε τόσο ο ρυθμός και μνημειώνεται η παγωνιά της αιώνιας ακινησίας. Ο ρυθμός του κειμένου γίνεται στον λόγο του ηθοποιού μόχθος και άθλημα επιβίωσης, αγχώδης προσπάθεια να αγκιστρωθεί η ύπαρξη από τα πράγματα, από το κενό και τη φαντασίωση.

Το έργο έχει σκηνοθετήσει η καλή ηθοποιός και σκηνοθέτρια Βάνα Πεφάνη, στην οποία ανήκει και ο νέος αυτός πράγματι μαγικός θεατρικός χώρος.

Οπως ήδη ανέφερα, ο Καμπανέλλης έγραψε έναν μονήρη μονόλογο ενός έρημου ανθρώπου που πασχίζει να μαντάρει το τρύπιο παντελόνι του, το μόνο σωσίβιό του για να ντύσει την ερημιά, τη γύμνια της ψυχής του. Και το εύρημα του συγγραφέα είναι η πολιορκία της ζωής που τον περιβάλλει με τις φωνές, τα κλάματα, τα γέλια, τις ειρωνείες, τα βρισίδια, τα ντελαλήματα. Αυτό που στο θέατρο (αλλά και στο σινεμά) ονομάζεται ηχητική μπάντα.

Ο Καμπανέλλης λες και ξαναγράφει σε μικρή κλίμακα τους «Ελεύθερους πολιορκημένους» του Σολωμού που τους πολεμάει, όχι μόνο ο «Αράπης» αλλά το αεράκι και οι μυρωδιές της άνοιξης και το πουλάκι που βρίσκει για τα μικρά του σπυρί, ενώ η έγκλειστη μάνα το ζηλεύει.

Τώρα ο αντιήρωας του Καμπανέλλη είναι πολιορκημένος στο σπίτι του και τον σφίγγει σαν μέγγενη η ζωή.  

Δεν μπόρεσα λοιπόν να αντιληφθώ γιατί η κυρία Πεφάνη θέλησε να εισαγάγει μέσα στην έρημο ένα άλλο, νεανικό αυτό, πρόσωπο κάτι σαν τη νεανική φιγούρα του ήρωα. Αντιπαρέθεσε, βουβά βέβαια, στις αγκυλώσεις του γήρατος τα ακροβατικά της εφηβείας, στις σκιές την ιλαρότητα της νιότης, στην κατήφεια τη χαρά της ζωής.

Δραματουργικά αυτό σημαίνει πως ο ήρωας ζει με τις αναμνήσεις του και στη μοναξιά του προβάλλει τη χαμένη ευδαιμονία της ανδρικής ρώμης.  

Ετσι όμως, έστω και ως φάντασμα αλλά σκηνικά σωματικό (δεν γίνεται αλλιώς), η μοναξιά ως εντύπωση στον θεατή αραίωσε. Το παράπονο της ανημπόριας παρηγορήθηκε αφού ο χώρος γέμισε με νιάτα ευέλικτα και ζουμερά. Το κενό γέμισε έστω με φαντασιώσεις χαρμόσυνης εφηβείας και η έρημος για λίγο έβγαλε άνθη. Ναι, αλλά το δραματουργικό ζητούμενο του Καμπανέλλη, η απόλυτη εγκατάλειψη προδόθηκε.

Ο Αρζόγλου δεν είχε ανάγκη από σκηνικά στηρίγματα εξ αντιθέτου για να σημάνει την ερημία τού υπάρχειν στη δύση της.

Κατά τα άλλα ο νεαρός Πάνος Μπόρας έχει αξιοπρόσεκτη παρουσία.

Κείμενο: Ιάκωβος Καμπανέλλης, Σκηνοθεσία: Βάνα Πεφάνη, Σκηνικά: Γιώργος Λυντζέρης, Κοστούμια: Αννα Μαχαιριανάκη, Φωτισμοί: Αργύρης Θέος, Μουσική: Ελενα Κοσμά – Orestis, Κίνηση: Αριστοτέλης Μαγουλάς, Ερμηνείες: Κώστας Αρζόγλου, Πάνος Μπόρας