Η «Μηχανή Αμλετ» του Χάινερ Μίλερ: Μηχανές αμηχανίας

γράφων έχει συχνά – πυκνά εκτεθεί και μάλιστα με βίαιο τρόπο εναντίον της μεταμοντέρνας, όπως συνηθίζει να λέει, χλαπάτσας. Αλλά θα πρέπει να εξηγηθεί πως αυτός ο χαρακτηρισμός περιορίζεται κυρίως στους επιπόλαιους, συχνά αισθητικά αναλφάβητους μαϊμουδίζοντες της εγχώριας θεατρικής πιάτσας. Εξάλλου παλαιότερα, μιλώντας για τον Μπότο Στράους (1989), είχα διαστείλει τον όρο «μεταμοντέρνα κατάσταση» από το ιδεολογικό σύμφυρμα «μεταμοντερνισμός». Είναι γνωστό πως όλοι οι -ισμοί δηλώνουν και δόγμα και ομάδα, αλλά και μόδα με όλα τα σύνδρομα του μοδάτου ισοπεδωτισμού.

Η μεταμοντέρνα κατάσταση εν πρώτοις είναι μια διαπιστωμένη κοινωνιολογικά αμηχανία. Φαινόμενο μεταπολεμικό, ξεκίνησε από τη διαπίστωση της κατάρρευσης όλων των αξιών, πολιτισμικών, ηθικών, πολιτικών, μετά τη βόμβα στη Χιροσίμα και την κατασυκοφάντηση από τον φασισμό και τον χιτλερισμό των ρωμαϊκών και των ελληνικών κλασικών ιδεών, μορφών και αξιών.

Η πρώτη απόπειρα να ταυτιστούν τα εθνικοσοσιαλιστικά ιδεώδη με την κλασική Ελλάδα έγινε από τη Λένι Ρίφενσταλ, την ιδιοφυή σκηνοθέτρια που αφιέρωσε στον Γκέμπελς το ταλέντο της, παραλληλίζοντας αρχαία ελληνικά αγάλματα με εύρωστους γυμνούς γερμανούς εφήβους αθλητές πλάι πλάι στο φιλμ για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου (1936).

ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ. Μετά την εκατόμβη εκατομμυρίων νεκρών σ’ όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης, ο μεταπολεμικός άνθρωπος έφτυσε πάνω στην παιδεία που γονιμοποίησε ο ελληνορωμαϊκός πολιτισμός. Ο ανθρωπισμός, ο διαφωτισμός, το πνεύμα της ελεύθερης διακίνησης ιδεών έγιναν αντικείμενα χλεύης, αμφισβήτησης, απόρριψης.

Ο μοντερνισμός στη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία, την τέχνη αλλά και την επιστήμη (Φρόιντ κ.λπ.), το άνοιγμα προς νέους ερευνητικούς ορίζοντες με την απροσδιοριστία, τις μη ευκλείδειες γεωμετρίες, τη σχετικότητα, τη γενετική θεωρήθηκαν ύποπτα αφού τροφοδότησαν, χωρίς φυσικά να ευθύνονται αυτά καθ’ εαυτά, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.

Μέσα στη γενική μεταπολεμική σύγχυση, όπου ξεπήδησαν λογοτεχνικές μόδες όπως ο λετρισμός, η ατονική και σειραϊκή μουσική, η αφηρημένη ζωγραφική και στον χορό η στρέβλωση του ανθρώπινου σώματος κόντρα στην καλλιέπεια του μπαλέτου, η αρχιτεκτονική πρώτη προχώρησε στις μεικτές φόρμες.

Η αναζήτηση εξάλλου μιας φόρμας μεικτής αλλά νόμιμης ήταν η έμμονη ιδέα ακόμη και του Διονύσιου Σολωμού, που δεν τον ικανοποιούσε ούτε η σαιξπηρική ούτε η ευριπίδεια μείξη κλασικού και ρομαντικού.

Αντιλαμβάνεται λοιπόν κανείς τη σύγχυση μετά τον πόλεμο όταν το κλασικό και το ρομαντικό είχαν αλλοιωθεί από τον ρεαλισμό, τον νατουραλισμό, τον συμβολισμό, τον υπερρεαλισμό και την ιδεολογία του παραλόγου.

Ετσι έγινε σχεδόν μανική η αναζήτηση μιας μείξης αλλοπρόσαλλων μορφών και ιδεών. Κυρίως μια εισβολή των ενστίκτων, των αυτοματισμών, του κυνισμού, της χλεύης και της κατεδάφισης όποιου παλαιού. Και μόνο στην ταπεινωμένη Γερμανία να περιοριστεί κανείς, όπου το αρχαίο κλασικό παιδευτικό μοντέλο είχε γαλουχήσει γενιές και είχε προσφέρει θεμελιώδη έργα ερμηνείας, έβλεπε αρχαίες ελληνικές τραγωδίες να γελοιοποιούνται και μια ολόκληρη για χρόνια γενιά θεατρανθρώπων να αφοδεύουν δημόσια πάνω στον Αισχύλο και τον Σοφοκλή.

Επρεπε να έρθει η δεύτερη μεταπολεμική γενιά για να αφήσουν ήσυχους τους κλασικούς και να επιχειρήσουν μια νέα σύγχρονη προσέγγιση και ανάγνωση των μεγάλων μυθολογικών και λογοτεχνικών μοτίβων. Ο Χάινερ Μίλερ, μαθητής και συνεχιστής του Μπρεχτ, είναι μια τέτοια ενδιαφέρουσα περίπτωση. Δανείζεται τον μύθο της Μήδειας, του Ηρακλή, του Ορέστη, του Αμλετ και τους φέρνει στο σήμερα, τους εντάσσει στις δομές και στα αδιέξοδα του μεταπολεμικού ευρωπαϊκού τοπίου και παρακολουθεί τις αντιδράσεις τους.

Αυτό είναι και νόμιμο και γόνιμο. Η Μήδεια ανήκει στον προϊστορικό μύθο των Αργοναυτών, γίνεται πρόσωπο της τραγωδίας την εποχή που εγκαινιάζεται ο Παρθενώνας, εκπροσωπεί την αγριότητα του ρωμαϊκού ιμπεριαλισμού με τον Σένεκα, γίνεται όπερα για να φτάσει κατακερματισμένη πρόσφυγας στον Χάινερ Μίλερ.

Το ίδιο ο Αμλετ. Ο αμφιβάλλων νέος της ελισαβετιανής πολιτιστικής και οικονομικής διάχυσης του εμπειρισμού στις μέρες μας είναι ένα πανικόβλητο έρμαιο, απροσανατόλιστο και έντρομο ανθρωπάκι που ελπίζει ακόμη πως η Ευρώπη μπορεί να γεννηθεί από τα ερείπιά της και σήμερα να ξεφυτρώσει μέσα από τα ράφια των σουπερμάρκετ.

Το έργο «Μηχανή Αμλετ» του Χάινερ Μίλερ είναι ένα θεατρικό μεκανό. Αποτελείται από χιλιάδες πούλια τα οποία κάθε φορά μπορεί ο καθένας να τα συνθέτει κατά βούληση.

Παλιότερα το έργο είχε παρουσιαστεί εξαίσια από τον Μιχαήλ Μαρμαρινό με τη Μουτούση και τη Δόνη Μιχαηλίδη.

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Τώρα ο Γρηγόρης Χατζάκης ανέβασε στο Σύγχρονο Θέατρο, σε μετάφραση Ελένης Βαροπούλου και μια έξοχη εικαστική παρέμβαση του Αλέκου Φασιανού, τη «Μηχανή» ως ανδρικό μονόλογο και με τη σιωπηρή παρουσία δίκην άφωνου Χορού τριών μορφών τυλιγμένων σε σελοφάν. Χρησιμοποιώντας ο σκηνοθέτης τις τεχνικές δυνατότητες του θεάτρου (καταπακτές, περιστροφική σκηνή), δημιούργησε μια αγχώδη ατμόσφαιρα μέσα στην οποία παραληρεί ο ήρωας – αντιήρωας σύγχρονος αδιέξοδος Αμλέτος.

Σημαντική η μουσική συνοδεία του ψυχισμού του ήρωα του Βύρωνα Κυρίτση.

Τον αγχώδη ρόλο επωμίστηκε ο Βαγγέλης Στρατηγάκος. Μια εντελής τεχνικά και συναισθηματικά «μηχανή» παραγωγής υψίσυχνων εκτονώσεων. Κατόρθωμα αντοχής και ισορροπιών.     

Μετάφραση:
Ελένη Βαροπούλου
Σκηνοθεσία:
Γρηγόρης Χατζάκης
Σκηνικά:
Αλέκος Φασιανός
Κοστούμι:
Βασιλική Σύρμα
Ερμηνεία:
Βαγγέλης Στρατηγάκος
Πού:
Σύγχρονο Θέατρο (Ευμολπιδών 45, Γκάζι, 
τηλ. 210-3464.380) απόψε και αύριο.