Βαλτινός στο Γέιλ, Καρυστιάνη στην Ουγγαρία

Γεμάτος μήνας ο περασμένος Απρίλιος για τον συγγραφέα Χρήστο Οικονόμου. Η αγγλική μετάφραση του «Κάτι θα γίνει, θα δεις» διά χειρός Κάρεν Εμεριχ, για λογαριασμό των εκδόσεων Archipelago, τον ταξίδεψε στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού για παρουσιάσεις: στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης, στο Χάρβαρντ, στο Πρίνστον και στο Μπράουν, αλλά και σε βιβλιοπωλεία του Σαν Φρανσίσκο και της Νέας Υόρκης. Θα χρειαζόταν πολύ χρόνο για να περιγράψει την εμπειρία του, ένα συμπέρασμα πάντως είναι ότι οι αμερικανοί αναγνώστες περιμένουν από έναν έλληνα συγγραφέα ό,τι και από άλλους: ιστορίες που τους αφορούν ή σημαίνουν κάτι για τους ίδιους. Οχι ότι η διεθνής εικόνα της Ελλάδας δεν διεγείρει την προσοχή. «Υποθέτω όμως πως κανένας σοβαρός εκδότης δεν θα έβγαζε ένα βιβλίο μόνο επειδή αφορά την κρίση» λέει. «Οι δικοί μου, από όσο έχω καταλάβει, δεν αναζητούν γενικώς βιβλία γι’ αυτήν, αλλά εκείνα που παίρνοντάς την ως αφορμή έχουν κάτι σημαντικό να πουν».

Μια ματιά στις πρόσφατες λογοτεχνικές εξαγωγές τον επιβεβαιώνει. Στη Λετονία κυκλοφόρησε το βιβλίο της Λένας Διβάνη «Εγώ ο Ζάχος Ζάχαρης» (Zvaigzne ABC) και στην Ουγγαρία το μυθιστόρημα της Ιωάννας Καρυστιάνη «Τα σακιά» (Napkút Kiadó). Η συλλογή διηγημάτων της Ζυράννας Ζατέλη «Στην ερημιά με χάρη» βρέθηκε στα γαλλικά ράφια (Éditions Publie), ενώ το «Και με το φως του λύκου επανέρχονται» αναμένεται από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου Γέιλ (με τη συνδρομή του Margellos World Republic). Από τις τελευταίες κυκλοφορεί εντός των ημερών και η «Ορθοκωστά» του Θανάση Βαλτινού. Την ίδια στιγμή ένας αλβανικός εκδοτικός οίκος αγόρασε τα «Βαμμένα κόκκινα μαλλιά» του Κώστα Μουρσελά, ενώ ο πολωνικός Książkowe Klimaty μετέφρασε το «Πανδαιμόνιο» του Κώστα Ακρίβου και τις «Σκοτεινές επιγραφές» του Αλέξη Πανσέληνου. Στα βιβλιοπωλεία της Πολωνίας (και της Αιγύπτου) αναμένεται, εξάλλου, το «Ιμαρέτ» του Γιάννη Καλπούζου, ενώ το «Θαύμα της αναπνοής» του Δημήτρη Σωτάκη κυκλοφορεί στην Ιταλία (Del Vecchio). «Εχουν ως ορίζοντα απαιτητικούς και ανήσυχους αναγνώστες που ενδιαφέρονται για μια λογοτεχνία υψηλών αξιώσεων και για συγγραφείς με διακριτή ματιά πάνω στην εποχή μας και τους προβληματισμούς της» λέει ο Αργύρης Καστανιώτης για τους ξένους εκδότες. Και πού κυμαίνονται τα πνευματικά δικαιώματα που αποδίδουν; «Στο 7-8% επί της λιανικής, αντίστοιχα δηλαδή με των ξένων συγγραφέων».

ΟΙ ΑΤΖΕΝΤΗΔΕΣ. Η εικόνα συμπληρώνεται με τους ανιχνευτές τίτλων (scouts) ή ατζέντηδες που δρουν σε διεθνείς εκθέσεις ή μεσολαβούν μεταξύ οίκων. Ο ρόλος τους στην Ελλάδα ενισχύθηκε σημαντικά μόνο τα τελευταία χρόνια. Η Ευαγγελία Αυλωνίτη, εκπρόσωπος του Χρήστου Οικονόμου, εξηγεί τη σημασία μιας δουλειάς που ναι μεν δεν αντιμετωπίζεται ανταγωνιστικά από τους έλληνες εκδότες, δυσχεραίνεται όμως από απρόβλεπτους παράγοντες όπως η έλλειψη προγράμματος επιχορήγησης μεταφράσεων: «Χρειάζεται ένα πολύ δυνατό δίκτυο επαφών με ξένους εκδότες και ατζέντηδες, πολλές επισκέψεις σε διεθνείς εκθέσεις και φυσικά υψηλού επιπέδου βιβλία με το κατάλληλο προωθητικό υλικό» λέει. «Οταν υπάρχουν όλα τα παραπάνω, μπορεί να συμβούν υπέροχα πράγματα».

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ. Κάποιον ρόλο πάντως παίζουν και οι ιδιαιτερότητες της χώρας. «Οι ξένοι προσδίδουν συγκεκριμένα στερεότυπα στη λογοτεχνία μας όταν το πιο πρόσφατο ανάγνωσμά τους είναι το “Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά” και όταν η εικόνα τους για την Ελλάδα (και που προβάλλουμε συγκεχυμένα και εμείς) είναι τόπος διακοπών» πιστεύει η Αυλωνίτη. Μια σοβαρότερη εκδοχή αυτού του ειδικού ενδιαφέροντος επιδεικνύεται από τις εκδόσεις του Γέιλ: όσο η χώρα ακούγεται στα διεθνή, αισιοδοξεί ο διευθυντής τους Τζον Ντόνατικ, τόσο αυτό κινητοποιείται. Σύμφωνοι, η Κική Δημουλά ασκεί αισθητική γοητεία – «φέρει το βάθος των νοημάτων της με μια ελαφράδα, όπως η Σαπφώ, η Εμιλι Ντίκινσον, η Βισλάβα Σιμπόρσκα, η Μέρι Ράιαν» πιστεύει ο διευθυντής. Μια μερίδα επίσης ενδιαφερομένων είναι «άνθρωποι που αναζητούν πρόσβαση στις εθνικές ή οικογενειακές ρίζες τους». Για άλλους όμως, η «Ορθοκωστά» είναι σημαντική επειδή «οι εμπειρίες του Εμφυλίου αντηχούν στη σύγχρονη ελληνική πολιτική». Το έργο της Ζατέλη «ρίχνει φως στην τρέχουσα κατάσταση, διαθέτοντας το θάρρος να κοιτάξει και στις δύο πλευρές του Εμφυλίου, που είχαν και ήρωες και κακούς».

ΟΙ ΠΩΛΗΣΕΙΣ. Είναι τέτοιες αρετές ικανές να φέρουν καλές πωλήσεις; Η ελληνική σκηνή δύσκολα καθίσταται επικερδής, λέει ο Ντόνατικ, και η ξένη σειρά του Γέιλ ανατροφοδοτείται από νομπελίστες όπως ο Πατρίκ Μοντιανό – κατά τη γνώμη του, πάντως, με ποιοτική δουλειά το καλό βιβλίο θα ευημερήσει. Υπάρχει άραγε τρόπος να ενισχυθεί και από τη χώρα προέλευσής του; Ο Χρήστος Οικονόμου βλέπει μεν τη μετάφραση του έργου του ως κάτι ενθαρρυντικό («κάθε βιβλίο είναι άλμα για να βγω από τον εαυτό μου, η μεταφορά του επομένως σε άλλη γλώσσα με κάνει να σκέφτομαι ότι το άλμα δεν είναι στο κενό»), περισσότερα όμως περιμένει από την ατζέντισσα, τους εκδότες και τους μεταφραστές του παρά από την πολιτεία. Ο Αργύρης Καστανιώτης θυμίζει ότι πολλές χώρες υποστηρίζουν όσους οίκους εκδώσουν έναν συγγραφέα τους, επιδοτώντας μερικώς ή συνολικώς τη μετάφραση ή και τα παραγωγικά έξοδα – «το αντίστοιχο πρόγραμμα “Φράσις” του πρώην ΕΚΕΒΙ οφείλει τα ποσά των επιδοτήσεων στους εκδότες που επέλεξαν έλληνες συγγραφείς» καταλήγει. Η Ευαγγελία Αυλωνίτη επιμένει δικαίως στα στερεότυπα: «Οσο δεν βοηθάμε οι ίδιοι», λέει, «να αναδειχθεί η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία μέσω μιας σοβαρής και μακροπρόθεσμης πολιτικής για το βιβλίο, τόσο αυτά θα παραμένουν στο ελληνικό και στο ξένο συλλογικό υποσυνείδητο».