Η οπισθοχώρηση της δημοκρατίας

Ουγγαρία, Πολωνία, Σλοβακία, Κροατία… Οι χώρες της Κεντρικής Ευρώπης μοιάζει να γυρίζουν την πλάτη σε ορισμένες ευρωπαϊκές αξίες οι οποίες τις είχαν ωθήσει προς την ένταξη στην ΕΕ μετά την πτώση του κομμουνισμού. Ο γεννημένος στην Πράγα γάλλος ερευνητής και συγγραφέας Ζακ Ριπνίκ, πρώην σύμβουλος του τσέχου προέδρου Βάτσλαβ Χάβελ την περίοδο 1990-1992, διευθυντής ερευνών σήμερα στην Sciences Po, από τους πλέον ειδικούς στην Κεντρική Ευρώπη αναλύει τους λόγους αυτής της μεταδοτικής οπισθοχώρησης της δημοκρατίας στους κόλπους της ΕΕ.

«Αυτό που πρέπει όντως να χαρακτηρίσουμε οπισθοχώρηση στην Κεντρική Ευρώπη παρατηρείται σε χώρες που θεωρούνταν ως επιτυχημένες από πλευράς οικονομίας και δημοκρατίας» λέει στη «Monde». «Πραγματοποιήθηκε, με τη διεύρυνση, μια άνευ προηγουμένου σύγκλιση με τη Δυτική Ευρώπη. Οι χώρες αυτές ανέπτυξαν μια αντίληψη της Ευρώπης α λα αγγλικά, που στηριζόταν στο έθνος σε πολιτικό επίπεδο, στο ΝΑΤΟ στο επίπεδο της ασφάλειας και στις Βρυξέλλες σε οικονομικό επίπεδο. Η υπόσχεση μιας ευρωπαϊκής ένταξης ώθησε τους πολιτικούς παράγοντες να σφυρηλατήσουν μια ισχυρή συναίνεση ώστε να δημιουργήσουν εργαλεία συμβατά με την ΕΕ. Η βρετανική αναφορά αποδυναμώθηκε, από τότε που το Λονδίνο άρχισε να συζητά μια έξοδο από την ΕΕ. Στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, ευθυγραμμίστηκαν με τη Γερμανία και επέμεναν να παρουσιάζονται ως χώρες του Βορρά. Σήμερα, διεκδικούν εκ νέου τη θέση τους ως Κεντρική Ευρώπη αλλά με τρόπο πολύ διαφορετικό από τη δεκαετία του 1980».

Αυτή ακριβώς η αλλοτινή συναίνεση δεν δέχεται επίθεση στην Ουγγαρία ή την Πολωνία;

Παρακολουθούμε στις χώρες αυτές μια οπισθοχώρηση της δημοκρατίας, με μια αμφισβήτηση του κράτους δικαίου, που περνάει μέσα από επιθέσεις εναντίον των συνταγματικών δικαστηρίων και την αμφισβήτηση της πολιτικής ουδετερότητας της δημόσιας διοίκησης. Ακολουθεί η εκ νέου ανάληψη του ελέγχου των δημόσιων ΜΜΕ. Το σενάριο είναι το ίδιο τόσο στην Ουγγαρία του Βίκτορ Ορμπαν όσο και στην Πολωνία του Γιάροσλαβ Κατσίνσκι. Υπάρχουν και αλλού σημαντικά λαϊκιστικά και εθνικιστικά ρεύματα, στην Κεντρική Ευρώπη όμως βρίσκονται στην εξουσία.

Μιλούσαμε για την ουγγρική εξαίρεση, υπάρχει πλέον η Πολωνία που είναι η μεγάλη χώρα της περιοχής. Μπορούμε να προσθέσουμε σε αυτές τη Σλοβακία στην οποία ο Ρόμπερτ Φίκο, ένας Ορμπαν της Αριστεράς, κυβερνά σε συνεργασία με ένα δεξιό εθνικιστικό κόμμα. Και την Κροατία με μια εθνοσυντηρητική κυβέρνηση και έναν υπουργό Πολιτισμού θαυμαστή των Ουστάσι που επιτίθενται στα ανεξάρτητα μίντια. Για να παραφράσουμε τον Τσόρτσιλ, ο οποίος έκανε λόγο για ένα σιδηρούν παραπέτασμα από τη Βαλτική έως την Αδριατική, μπορούμε να μιλήσουμε για μια ανελεύθερη δημοκρατία από τη Βαλτική έως την Αδριατική.

Πώς επηρέασε το μεταναστευτικό ζήτημα αυτές τις χώρες της Κεντρικής Ευρώπης;

Το μεταναστευτικό κύμα και το ζήτημα των ποσοστώσεων ενίσχυσαν σημαντικά τον Βίκτορ Ορμπαν που βρισκόταν σε ελεύθερη πτώση στις δημοσκοπήσεις στις αρχές του 2015. Στην Πολωνία, το κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη του Γιάροσλαβ Κατσίνσκι θα είχε ασφαλώς κερδίσει τις εκλογές το φθινόπωρο το 2015, μάλλον όμως δεν θα είχε εξασφαλίσει την απόλυτη πλειοψηφία χωρίς τη μεταναστευτική κρίση.

Η οικονομική κρίση είχε ήδη κλονίσει την εμπιστοσύνη στο ευρωπαϊκό μοντέλο, το οποίο επέφερε βελτίωση της ποιότητας ζωής και προστάτευε από τις αρνητικές συνέπειες της παγκοσμιοποίησης. Με την κρίση, η Ευρώπη γίνεται αντιληπτή ως ένα εργαλείο της παγκοσμιοποίησης που επιβάλλει μέτρα λιτότητας. Ενα ανάλογο φαινόμενο έλαβε χώρα με τη μεταναστευτική κρίση. Η ευμενής Ευρώπη χωρίς σύνορα – το μεγάλο κεκτημένο της περιόδου μετά το 1989 – έγινε πρόβλημα όταν τα εξωτερικά σύνορα αποδείχθηκαν αβέβαια. Η Ευρώπη που εκπροσωπούσε ένα σταθερό, καθησυχαστικό, συνδεδεμένο με την ευμάρεια αγκυροβόλιο έγινε στοιχείο ανασφάλειας και ανησυχίας.

Και πέραν αυτού, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως οι χώρες αυτές βρίσκονται στο κενό όσον αφορά την εξέλιξη ενός δυτικού κοινωνικού μοντέλου το οποίο αποδοκιμάζουν σε δύο επίπεδα. Οι φιλελεύθερες και ατομικιστικές αξίες οδήγησαν, για παράδειγμα, στη διάδοση της αναγνώρισης του γάμου μεταξύ ομοφύλων. Η άλλη άρνηση αφορά την πολυπολιτισμική κοινωνία. Αισθάνονται πως θέλουμε να τους αντιτάξουμε ένα κοινωνικό μοντέλο που έχει αποτύχει, όπως το βλέπουν μέσα από τις εικόνες των υποβαθμισμένων προαστίων και του προφίλ τρομοκρατών. Η πολυπολιτισμική κοινωνία πηγάζει στα μάτια τους από τις αποικιοκρατικές αμαρτίες των δυτικών χωρών και η ενσωμάτωση γίνεται στο όνομα ενός μετα-αποικιακού συμπλέγματος. Εκτιμούν πως υπήρξαν αποικίες στη σοβιετική αυτοκρατορία και δεν χρωστούν κατά συνέπεια τίποτα σε κανέναν.