Στο μυαλό του Μπαράκ Ομπάμα

Στις 30 Αυγούστου 2013, ημέρα Παρασκευή, ο Μπαράκ Ομπάμα κοίταξε την άβυσσο της Μέσης Ανατολής και επέλεξε να μην πέσει στο κενό – τερματίζοντας έτσι την παρουσία των ΗΠΑ ως της μοναδικής υπερδύναμης. Εκείνη η ημέρα ξεκίνησε με μια ομιλία του υπουργού Εξωτερικών Τζον Κέρι στην Ουάσιγκτον. Θέμα της ήταν η χρήση χημικών εναντίον πολιτών από το καθεστώς του Μπασάρ αλ Ασαντ. Ο Ομπάμα εγκαταστάθηκε στον Λευκό Οίκο έχοντας αποφασίσει την αποχώρηση των αμερικανικών στρατευμάτων από το Ιράκ και το Αφγανιστάν και δεν αναζητούσε σε καμία περίπτωση νέους δράκους για να σκοτώσει. Και ήταν ιδιαίτερα προσεκτικός να μην υποσχεθεί νίκη σε συγκρούσεις, στις οποίες πίστευε ότι δεν υπήρχε καμία πιθανότητα νίκης. «Αν έλεγε, για παράδειγμα, ότι θα νικήσουμε τους Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν και θα οικοδομήσουμε μια ευημερούσα δημοκρατία, γνώριζε ότι  επτά χρόνια αργότερα κάποιος θα τον ρωτούσε τι γίνεται με την υπόσχεση αυτή» σχολιάζει στον δημοσιογράφο Τζέφρι Γκόλντμπεργκ του περιοδικού «Atlantic» ο Μπεν Ρόουντς, σύμβουλος εθνικής ασφαλείας και λογογράφος του Ομπάμα. Ωστόσο εκείνη η ομιλία του Κέρι που είχε συνταχθεί εν μέρει από τον Ρόουντς, εξέφραζε θυμό και τολμηρές υποσχέσεις, ακόμα και την καλυμμένη απειλή μιας επίθεσης. Ο Κέρι, όπως και ο Ομπάμα, παρακολουθούσαν με τρόμο τα βίαια μέτρα του συριακού καθεστώτος προκειμένου να αντιμετωπίσει μια λαϊκή εξέγερση που ήδη βρισκόταν στον δεύτερο χρόνο. Στο προάστιο Γκούτα της Δαμασκού εννέα ημέρες νωρίτερα ο στρατός του Ασαντ είχε δολοφονήσει περισσότερους από 1.400 πολίτες με αέριο σαρίν. Ολα τα στελέχη της κυβέρνησης εκτός από τον επιτελάρχη του Λευκού Οίκου Ντένις Μακντόναφ είχαν ταχθεί υπέρ μιας επέμβασης.

Εως τότε η κυβέρνηση των ΗΠΑ είχε ακολουθήσει άλλη γραμμή, κυρίως διότι οι μυστικές υπηρεσίες θεωρούσαν πως ο Ασαντ θα πέσει χωρίς αμερικανική βοήθεια. «Ο Ομπάμα πίστευε ότι ο Ασαντ θα ανατραπεί όπως ο Μουμπάρακ στην Αίγυπτο» λέει ο Ντένις Ρος, σύμβουλος του προέδρου για τη Μέση Ανατολή. Εδωσε βέβαια εντολή στη CIA να εκπαιδεύσει και να χρηματοδοτήσει σύρους αντάρτες, συμμεριζόταν όμως την άποψη του πρώην υπουργού Αμυνας Ρόμπερτ Γκέιτς: «Δεν πρέπει πρώτα να τελειώσουμε τους δύο πολέμους εν εξελίξει πριν ξεκινήσουμε άλλον έναν;». Το μήνυμα που ο Ομπάμα έστελνε σε ομιλίες και συνεντεύξεις ήταν ξεκάθαρο: δεν θα κατέληγε σαν τον πρόεδρο Μπους (υιό) – ο οποίος ενεπλάκη πολύ στη Μέση Ανατολή με αποφάσεις που στοίχισαν πολλές ζωές αμερικανών στρατιωτών. Ο Μπαράκ Ομπάμα έλεγε σε συνεργάτες του ότι το πρώτο καθήκον ενός αμερικανού προέδρου στη μετα-Μπους διεθνή αρένα ήταν: «Να μην κάνει βλακείες».

Παρ’ όλα αυτά, η πρεσβευτής των ΗΠΑ στον ΟΗΕ Σαμάνθα Πάουερ και η υπουργός Εξωτερικών Χίλαρι Κλίντον πίεζαν για ανάληψη δράσης. Το 2014, όταν έφυγε από το υπουργείο η Κλίντον δήλωσε ότι «η αποτυχία μας να βοηθήσουμε στη δημιουργία μιας αξιόπιστης μάχιμης δύναμης  από εκείνους που διαδήλωναν εναντίον του Ασαντ (…) άφησε ένα μεγάλο κενό που τώρα έχουν καλύψει οι τζιχαντιστές» και πρόσθεσε ότι το «να μην κάνει βλακείες ο πρόεδρος» δεν μπορεί να αποτελεί οργανωτική αρχή. Οταν οι δηλώσεις αυτές δημοσιεύθηκαν, σύμφωνα με πηγές στον Λευκό Οίκο, ο Ομπάμα έγινε έξαλλος από θυμό.

Για όλα αυτά, η ομιλία του Κέρι εκείνο τον Αύγουστο προκάλεσε έκπληξη καθώς ανέφερε ότι «η αξιοπιστία και τα μελλοντικά συμφέροντα των ΗΠΑ και των συμμάχων μας διακυβεύονται». Μιάμιση ώρα αργότερα στον Λευκό Οίκο ο Ομπάμα έστελνε παρόμοιο μήνυμα: «Οταν 1.000 άτομα, τα περισσότερα γυναικόπαιδα, δολοφονούνται και δεν υπάρχει αντίδραση, στέλνουμε λάθος μήνυμα. Πρέπει να καταλάβουμε ότι απειλείται η εθνική μας ασφάλεια». Ο Ασαντ φαίνεται ότι κατάφερε να σπρώξει τον Ομπάμα σε ένα μέρος όπου δεν πίστευε ποτέ ότι θα φτάσει. Ολοι τόσο στις ΗΠΑ όσο και στις συμμαχικές χώρες πίστεψαν ότι ο αμερικανός πρόεδρος απειλεί με στρατιωτική δράση.

Ο Ομπάμα είχε αναθέσει στο Πεντάγωνο να φτιάξει έναν κατάλογο με στόχους. Ο γάλλος πρόεδρος επίσης ετοιμαζόταν για επέμβαση. Οι αξιωματούχοι του Λευκού Οίκου μιλούσαν για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας από το καθεστώς Ασαντ, αλλά ο πρόεδρος των ΗΠΑ το σκεφτόταν. Εκείνες τις ημέρες (θα έλεγε αργότερα ο Ομπάμα στον Γκόλντμπεργκ)  άρχισε να επανεξετάζει την ιδέα μιας επίθεσης που δεν θα βασιζόταν στο διεθνές δίκαιο ούτε θα είχε την έγκριση του Κογκρέσου. Οι Αμερικανοί έδειχναν να αντιτίθενται σε επέμβαση στη Συρία, το ίδιο και κάποιοι ηγέτες όπως η Ανγκελα Μέρκελ που διευκρίνισε ότι η Γερμανία δεν θα συμμετείχε. Και εντελώς ξαφνικά, στις 29 Αυγούστου το βρετανικό Κοινοβούλιο αρνήθηκε να δώσει στον Κάμερον την έγκριση για επίθεση. Μία εβδομάδα νωρίτερα ο Τζέιμς Κλάπερ, επικεφαλής των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών, διευκρίνισε στον Ομπάμα ότι οι πληροφορίες για χρήση αερίου σαρίν στη Συρία «δεν ήταν 100% σίγουρες».

Ενώ λοιπόν το Πεντάγωνο και τα στελέχη του Λευκού Οίκου όδευαν σιγά σιγά προς πόλεμο, ο πρόεδρος κατέληγε στο συμπέρασμα ότι αν συνεχίσει θα πέσει σε μια παγίδα από την οποία δεν θα μπορέσει να απεμπλακεί εύκολα – και αποφάσισε να μη δώσει εντολή για επίθεση. Οταν ανακοίνωσε στους συμβούλους του ότι παραπέμπει το θέμα σε ψηφοφορία στο Κογκρέσο έμειναν άφωνοι. Φαινόταν απόλυτα σίγουρος για την απόφασή του, παρότι καταλάβαινε ότι στην απραξία αυτή θα αντιδρούσαν έντονα οι σύμμαχοι των ΗΠΑ. Ο τότε πρωθυπουργός της Γαλλίας Μανουέλ Βαλς, ο πρίγκιπας του Αμπου Ντάμπι, ο βασιλιάς της Ιορδανίας, οι Σαουδάραβες, όλοι διά της διπλωματικής οδού έστειλαν μηνύματα ενόχλησης.

Οι επόμενες ημέρες ήταν χαοτικές. Εγινε γρήγορα εμφανές ότι το Κογκρέσο δεν είχε καμία διάθεση να εγκρίνει επέμβαση. Και κάπου εκεί εμφανίστηκε ο από μηχανής θεός με τη μορφή του ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν. Στη σύνοδο του G20 στην Αγία Πετρούπολη ο Ομπάμα τον πήρε στην άκρη και του είπε ότι «αν αναγκάσεις τον Ασαντ να παραδώσει τα χημικά του όπλα, δεν θα χρειαστεί να επέμβουμε στρατιωτικά». Μέσα σε λίγες εβδομάδες το χημικό οπλοστάσιο της Συρίας απομακρύνθηκε από τη χώρα. Ο αμερικανός πρόεδρος κέρδισε επαίνους ακόμα και από τον ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου.

Ο Μπαράκ Ομπάμα κατανοεί ότι η απόφασή του να υπαναχωρήσει στο θέμα των αεροπορικών επιθέσεων και να επιτρέψει να παραβιαστεί ατιμωρητί μια κόκκινη γραμμή που μόνος του χάραξε, θα εξεταστεί χωρίς έλεος από τους ιστορικούς του μέλλοντος. Σήμερα όμως η απόφαση αυτή αποτελεί για εκείνον πηγή βαθιάς ικανοποίησης. «Εκείνη τη στιγμή παραβίασα το εγχειρίδιο κανόνων της Ουάσιγκτον σχετικά με το τι πρέπει να κάνουν οι πρόεδροι. Είναι ένα εγχειρίδιο που έχει γράψει το κατεστημένο της εξωτερικής πολιτικής που περιγράφει απαντήσεις σε διάφορα περιστατικά, οι περισσότερες από τις οποίες είναι στρατιωτικές. Ωστόσο αυτό το εγχειρίδιο μπορεί να είναι και μια παγίδα που οδηγεί σε λανθασμένες αποφάσεις».

Ο δημοσιογράφος του «Atlantic» υποστηρίζει πως ο Ομπάμα θεωρεί την 30ή Αυγούστου 2013 ως την ημέρα της προσωπικής του απελευθέρωσης, την ημέρα που αψήφησε όχι μόνο το κατεστημένο της εξωτερικής πολιτικής και το εγχειρίδιο με τους κανόνες της Ουάσιγκτον αλλά και τις ενοχλητικές και υπερβολικές απαιτήσεις των συμμάχων-χωρών της Μέσης Ανατολής που, όπως συχνά παραπονιόταν σε συμβούλους του, ήθελαν να χρησιμοποιούν τη δύναμη της Αμερικής για τους δικούς τους σκοπούς. Ωστόσο αρκετοί, ακόμα και μέσα στην κυβέρνησή του, θεωρούσαν την αλλαγή πολιτικής καταστροφική για το γόητρο του Λευκού Οίκου. Η Χίλαρι Κλίντον σε ιδιωτική συζήτηση είχε σχολιάσει: «Οταν λες ότι θα κάνεις επίθεση, πρέπει να κάνεις επίθεση. Δεν υπάρχει επιλογή».

Η ιστορία μπορεί να καταγράψει την 30ή Αυγούστου 2013 ως την ημέρα κατά την οποία ο Ομπάμα εμπόδισε τις ΗΠΑ να αναμειχθούν σε άλλον έναν καταστροφικό μουσουλμανικό εμφύλιο πόλεμο και απομάκρυνε την απειλή χημικής επίθεσης στο Ισραήλ, την Τουρκία ή την Ιορδανία. Ή να την καταγράψει ως την ημέρα κατά την οποία ο Ομπάμα άφησε τη Μέση Ανατολή να ξεφύγει από την αγκαλιά των ΗΠΑ και να περάσει στον έλεγχο της Ρωσίας, του Ιράν και του Ισλαμικού Κράτους.

Ο ρόλος της Ουάσιγκτον και η αντίφαση
«Πρώτη φορά συνομίλησα με τον Μπαράκ Ομπάμα το 2006 όταν ήταν γερουσιαστής» λέει ο δημοσιογράφος Τζέφρι Γκόλντμπεργκ. Εκτοτε μιλούσαν τακτικά και ακόμα περισσότερο μετά την εγκατάστασή του στον Λευκό Οίκο το 2009. «Μέσα από όλες αυτές τις συζητήσεις με την πάροδο των ετών είδα τον Ομπάμα ως πρόεδρο που αποδέχεται τους περιορισμούς στην ικανότητα των ΗΠΑ να ελέγξουν διεθνή γεγονότα. Και αυτό παρότι τα τελευταία χρόνια της θητείας του έχει επιτύχει εξελίξεις ιστορικής σημασίας: το άνοιγμα προς την Κούβα, τη συμφωνία των Παρισίων για την κλιματική αλλαγή, τη Συμφωνία Ελεύθερου Εμπορίου των χωρών του Ειρηνικού και, φυσικά, τη συμφωνία για τα πυρηνικά του Ιράν». Σύμφωνα με τον δημοσιογράφο, ο Μπαράκ Ομπάμα κατανοεί ότι υπάρχουν πολλοί μεταβλητοί παράγοντες στις διεθνείς σχέσεις, αλλά και ότι τελικά σχεδόν πάντα είναι απαραίτητος ο ρόλος της Ουάσιγκτον. Ο πολιτικός που θα φύγει από τον Λευκό Οίκο στο τέλος της χρονιάς επισημαίνει μια ενδιαφέρουσα αντίφαση: «Θέλω έναν πρόεδρο που έχει την αίσθηση πως δεν μπορεί να διορθώσει τα πάντα. Από την άλλη, όμως, αν αυτός ο πρόεδρος δεν θέσει τα σημαντικά θέματα τίποτα δεν επιτυγχάνεται».