Το πέρασμα στη μεταδημοκρατία

Τι σχέση μπορεί να έχουν μεταξύ τους οι αποκαλύψεις των Panama Papers, το Οχι το οποίο είπε μέσω δημοψηφίσματος που εμπνεύστηκαν ευρωσκεπτικιστές και εθνολαϊκιστές ένα 61,1% του 32,2% των ολλανδών ψηφοφόρων στη σύνδεση ΕΕ – Ουκρανίας, το μπρα ντε φερ ανάμεσα στην ελληνική κυβέρνηση και την τρόικα, το κίνημα πολιτών Ορθιοι τη Νύχτα (#NuitDebout) ενάντια στην προτεινόμενη εργασιακή μεταρρύθμιση, το οποίο επεκτείνεται σιγά σιγά από την Place de la République του Παρισιού σε όλη τη Γαλλία, το κίνημα των Indignados πολύ πριν από αυτό στην Ισπανία, τα ποσοστά – ρεκόρ αποχής σε πολλές ευρωπαϊκές κάλπες, ακόμη και το «ούτε δεξιό ούτε αριστερό» πολιτικό κίνημα En Marche! (Εμπρός!) που λανσάρισε την Τετάρτη ο ιδιαιτέρως φιλόδοξος υπουργός Οικονομίας της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν; Με μια πρώτη ανάγνωση απαντά κανείς αυθόρμητα: καμία. Κι όμως, είναι όλα εκφάνσεις, εκδηλώσεις, συμπτώματα ή και απόπειρες υπέρβασης ενός σημείου των καιρών, του κατ’ εξοχήν σημείου των καιρών: του διαζυγίου ανάμεσα στους λαούς και τις ελίτ.

«Ζούμε άραγε μια νέα πολιτική εποχή; Μπήκαμε άραγε στη “μεταδημοκρατία”;», αναρωτιόταν τις προάλλες η γαλλική «Libération». Τον όρο συνέστησε στο ευρύ κοινό το 2004 ένας βρετανός πολιτολόγος, ο Κόλιν Κράουτς, μέσα από το ομώνυμο βιβλίο του (στα ελληνικά, από τις εκδόσεις Εκκρεμές). Ηθελε να προσδιορίσει ένα νέο στάδιο της δημοκρατίας, εκείνο του καπιταλισμού και της παγκοσμιοποίησης. Πίσω από τη δημοκρατική τους πρόσοψη – εκλογές γίνονται, η ελευθερία της έκφρασης και του πλουραλισμού διασφαλίζεται, πολιτικά κόμματα πάντα υπάρχουν – οι κοινωνίες μας δεν δίνουν πλέον στους πολίτες τη θέση που τους ανήκει, επεσήμαινε ο Κράουτς. Οι αποφάσεις λαμβάνονται αλλού και από άλλους: στους κόλπους των λόμπι, στις μεγάλες επιχειρήσεις, που έχουν αποκτήσει σφιχτούς δεσμούς με τις πολιτικές ελίτ ή σε υπερεθνικούς θεσμούς όπως είναι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου. Μεταδημοκρατία, για να το πούμε απλούστερα, είναι μία κατάσταση όπου το χάσμα ανάμεσα σε αυτά που κάνει μια κυβέρνηση και σε αυτά που θα ήθελαν οι πολίτες που την εξέλεξαν να κάνει έχει γίνει απόλυτο. Κάτι σαν να συνεχίζει η δημοκρατία τον δρόμο της αλλά χωρίς εμάς.

«Η σκέψη του Κόλιν Κράουτς», επισημαίνει ο Ιβ Σιντομέρ, καθηγητής πολιτικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο Paris-VIII, «στηρίζεται σε μία ιδέα παρακμής. Νοσταλγεί τη χρυσή εποχή που υποτίθεται πως εκπροσωπούσε η περισσότερο κοινωνική δημοκρατία του Μεταπολέμου. Μπορούμε όμως να μιλάμε για χρυσή εποχή, όταν οι γυναίκες μόλις που είχαν αποκτήσει δικαίωμα ψήφου και οι κάτοικοι τόσων αποικιών δεν είχαν κανέναν λόγο πάνω στη ζωή τους;», αναρωτιέται. Ο ίδιος ωστόσο αναγνωρίζει πως η ιδέα μιας προοδευτικής κατάληψης της πραγματικής δημοκρατίας είναι ένα καλό εργαλείο ανάλυσης του πολιτικού μας συστήματος.

«Τον κεντρικό ρόλο των εκλογών ανταγωνίζονται σήμερα άλλοι χώροι, που λαμβάνουν τις αποφάσεις τους κεκλεισμένων των θυρών», όπως για παράδειγμα οι οίκοι πιστοληπτικής αξιολόγησης. Αν και τόσο στη Γαλλία όσο και στην Ελλάδα, στην πραγματικότητα σε ολόκληρη την Ευρώπη, εκείνη που καταγγέλλεται τακτικά ως ο κατ’ εξοχήν μεταδημοκρατικός θεσμός είναι η ΕΕ. Για τον Φαμπιέν Εσκαλονά, μάλιστα, καθηγητή στη Sciences-Po της Γκρενόμπλ, ο Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ είναι «η ίδια η ενσάρκωση της ευρωπαϊκής “μεταδημοκρατίας”». Εχοντας εκλεγεί πρόεδρος, «αφού πρώτα επελέγη μέσα από παρασκηνιακές διαπραγματεύσεις πλήρως αποσυνδεδεμένες από οποιαδήποτε λαϊκή επιρροή», έγραψε ο γάλλος πολιτολόγος στο «Slate», ο Γιούνκερ «δεν δίστασε πέρυσι να επιστήσει την προσοχή των Ελλήνων στον κίνδυνο ενός “κακού αποτελέσματος” στις εκλογές».

Η σύγχυση και ο πόθος. Υπάρχουν πάντως κι εκείνοι που επισημαίνουν πως ο όρος μεταδημοκρατία δημιουργεί σύγχυση. Οταν υπερασπιζόμαστε πως έχουμε μπει σε μια εποχή μεταδημοκρατίας, σχολιάζει ο γάλλος κοινωνιολόγος Αλμπέρ Οζιάν, δικαιώνουμε τη διαπίστωση της χρεοκοπίας που κάνουν όσοι διεκδικούν μία αυταρχική εξουσία – από τον Ορμπαν μέχρι τον Ερντογάν. Και παράλληλα, αφοπλίζουμε τους πολίτες που ασκούν εκ των έσω κριτική στη δημοκρατία διότι δεν τη θέλουν να υπάρχει μόνο ως καθεστώς αλλά και ως καθημερινότητα, ως μορφή ζωής. «Δεν υπάρχει μεταδημοκρατία γιατί ποτέ δεν είχαμε δημοκρατία», επιμένει ο Οζιάν. «Αλλά δεν υπάρχει λόγος να απελπιζόμαστε. Ο,τι και αν λένε οι μηδενιστές και οι Κασσάνδρες, οι πολίτες δεν θα πάψουν ποτέ να δρουν ώστε να πραγματώσουν τη δημοκρατία. Η δημοκρατία βρίσκεται πάντα στον ορίζοντα όσο συνεχίζουμε να την ποθούμε».