Τζιανφράνκο Ρόσι: «Στη Λαμπεντούζα άγγιξα τα όριά μου»

Αν και βρίσκεται περίπου 200 χιλιόμετρα ανοιχτά των νότιων ακτών της Ιταλίας, η Λαμπεντούζα έχει γίνει πρωτοσέλιδο παγκοσμίως τα τελευταία χρόνια ως το πρώτο λιμάνι εισόδου για εκατοντάδες χιλιάδες μετανάστες της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής που ελπίζουν να κάνουν μια νέα ζωή στην Ευρώπη. Ο Τζιανφράνκο Ρόσι έζησε στο νησί, συλλαμβάνοντας την ιστορία του, τον πολιτισμό και την καθημερινή πραγματικότητα των 6.000 κατοίκων του καθώς εκατοντάδες μετανάστες φτάνουν στις ακτές σε εβδομαδιαία βάση. Το ντοκιμαντέρ που προέκυψε με τίτλο «Φωτιά στη θάλασσα» («Fuocoamare») κέρδισε το πρώτο βραβείο στο Φεστιβάλ Βερολίνου. Λίγες ημέρες αργότερα ο ιταλός πρωθυπουργός Ματέο Ρέντσι ανακοίνωνε πως θα μοίραζε κόπιες του φιλμ στην προγραμματισμένη Σύνοδο Κορυφής των ευρωπαίων ηγετών στην Τουρκία τον περασμένο Μάρτιο. Τίποτα δεν άλλαξε.

 Η ταινία αναμένεται να κάνει την έξοδό της στις ελληνικές αίθουσες την ερχόμενη Πέμπτη (από τη StraDa Films). Κι εμείς συναντήσαμε τον σκηνοθέτη της στην Αθήνα για την κουβέντα που ακολουθεί.

Πολλοί περιμένουν απαντήσεις, αλλά η ταινία μου είναι περισσότερο μια κραυγή απόγνωσης, πιο κοντά στην ιστορία αυτού του παιδιού που έρχεται αντιμέτωπο με έναν κόσμο που αγνοούμε. Ναι, ξέρω, κάθε ταινία είναι πολιτική, όπως θα έλεγε ο Γκοντάρ, αλλά δεν έχω λύσεις να δώσω με το «Fuocoamare» ούτε απαντήσεις. Ας το κάνει ο Μάικλ Μουρ αυτό. Ο Μουρ μοιάζει να έχει απαντήσεις για όλα. Για μένα, όμως, αυτό αποτελεί και το σημείο έναρξης μιας διαλεκτικής που κάπως πρέπει να αρθρωθεί. Η ταινία μου δεν θέλει να μιλήσει με πολιτικούς όρους, αλλά με συναισθηματικούς. Για κάποιους αυτό αποτελεί πρόβλημα. Για μένα όχι.

Είναι ένα ερώτημα που θέτω συχνά στον εαυτό μου. Από τη μια, χρησιμοποιώ κι εγώ αληθινούς ανθρώπους από τους οποίους προκύπτει το όλο δράμα, από την άλλη, δεν τους αποδίδω ρόλους όπως συνέβαινε στον νεορεαλισμό, αλλά προσπαθώ να σεβαστώ όσο γίνεται περισσότερο την αληθινή τους ταυτότητα. Προσπαθώ να αποτυπώσω την ουσία της καθημερινότητάς τους. Δουλεύω πάντα χωρίς σενάριο. Το καθήκον μου είναι η απεικόνιση της αλήθειας τους. Το παιδί, ο γιατρός, ο ντι-τζέι… όλοι οι άνθρωποι στο «Fuocoamare» κουβαλούν μια ιστορία. Μην ξεχνάτε πως εκτός από ντοκιμαντερίστας είμαι και κινηματογραφιστής. Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι η αφήγηση μιας ιστορίας.

Εζησα ένα χρόνο εκεί. Κυρίως για να χτίσω κάποιους δεσμούς εμπιστοσύνης. Ξέρετε, το πιο δύσκολο εφέ είναι να εξαφανίσεις την κάμερα. Κάπως, με κάποιο τρόπο, πρέπει να κάνεις τους ανθρώπους να ξεχάσουν πως είσαι εκεί για να τους κινηματογραφήσεις. Και είναι μια δύσκολη διαδικασία – κυρίως γιατί πολύ συχνά χάνεις την πυξίδα σου. Ξεκινάς να γυρίσεις το φιλμ που έχεις στο μυαλό σου και συνειδητοποιείς πως τίποτε απ’ όλα αυτά δεν αφορούν τους ανθρώπους και το δράμα τους.

Οι αμφιβολίες αυτές έρχονται συνήθως τη στιγμή του μοντάζ. Οχι όμως όταν κινηματογραφώ. Αλλωστε, δεν κυκλοφορώ καθημερινά με μια κάμερα – και είναι σημαντικό να ξέρεις πότε να σταματάς. Αλλά όταν αποτυπώνω κάτι σε φιλμ, ξέρω πως έχει σημασία, πως πρέπει να κινηματογραφηθεί. Και ο θάνατος… (σ.σ. σταματά για περίπου μισό λεπτό). Δεν θα σας πω ψέματα, το σκέφτηκα πολύ. Αλλά είναι μια πραγματικότητα. Δεν έχει κανένα νόημα να προσποιούμαστε πως δεν υπάρχει, πως δεν είναι εκεί. Οταν πεθαίνουν άνθρωποι με αυτόν τον τρόπο, από τις αναθυμιάσεις μιας μηχανής, σαν σε θάλαμο αερίων, πρέπει να το γνωρίζουμε, πρέπει να ξέρουμε τι συμβαίνει σ’ αυτές τις θάλασσες. Ηταν το σημείο που άγγιξα και τα όριά μου ως κινηματογραφιστής.

Σταμάτησα το γύρισμα. Οχι για μια μέρα, το σταμάτησα μια και καλή. Αποφάσισα πως ο ρόλος μου εδώ είχε τελειώσει, πως θα μοντάρω την ταινία με το υπάρχον υλικό. Δεν είχα τη δύναμη να συνεχίσω, αν θέλετε. Ειδικά όταν συνειδητοποίησα πως αυτό που απεκαλύφθη μπροστά στα μάτια μας ήταν μονάχα ένα κομμάτι αυτής της τραγωδίας, της μεγαλύτερης που συνέβη στην Ευρώπη μετά το Ολοκαύτωμα.

Εγω την αίσθηση πως η στάση του Τύπου (ακόμα και του γερμανικού) ήταν μάλλον ευνοϊκή, αλλά ομολογώ πως υπάρχει μια βασική διαφορά: κανείς τότε δεν ήξερε τι πραγματικά συνέβαινε πίσω από τα τείχη του Αουσβιτς. Σήμερα όλοι ξέρουμε. Και κανείς δεν κάνει τίποτα.  

Ποιος πιστεύει σήμερα πως υπάρχει; Ας είμαστε ειλικρινείς. Οι δυνατοί κάνουν αυτό που θέλουν – και ακόμη περισσότερο οι «φίλοι» τους. Σε ποια γενικότερη πολιτική υπακούουν η Πολωνία, η Ουγγαρία και η Δανία; Μήπως τελικά αυτές είναι οι χώρες που υπαγορεύουν τη γενικότερη ευρωπαϊκή πολιτική για το προσφυγικό ζήτημα; Με ρωτούν συχνά αν ανησυχώ για την Ευρώπη των τραπεζών. Τους απαντώ πως ανησυχώ για την Ευρώπη των φασιστών. Είναι δύσκολο να αντιληφθούμε την τραγωδία αυτών των ανθρώπων όσο τα μυαλά μας παραμένουν κλειστά. Τους ρωτούσα: «Γιατί έρχεστε εδώ; Ο κίνδυνος είναι μεγάλος, μπορεί να πεθάνετε στη διαδρομή». Και εκείνοι μου υπενθύμιζαν πως στους τόπους τους ο θάνατος είναι βέβαιος. Το «μπορεί», στην προειδοποίησή μου, ήταν αυτό που τους έδινε ελπίδα.