Η Ελλάδα των τραυμάτων

Χρειάζεται να ξαναειπωθεί; Ελληνικό (ή όποιο άλλο εθνικό) θέατρο χωρίς ελληνική δραματουργία δεν έχει νόημα. Οταν λέμε αρχαιοελληνικό, ρωμαϊκό, ελισαβετιανό, ιταλικής Αναγέννησης, γαλλικό, ρωσικό θέατρο, εννοούμε πρωτίστως δραματουργία. Εργα θεατρικά γραμμένα στις εθνικές γλώσσες. Μάλιστα και έργα γραμμένα σε μια εθνική γλώσσα από συγγραφείς αλλοεθνείς ανήκουν στην ιστορία θεάτρου της γλώσσας και όχι στην ιστορία θεάτρου της πατρίδας του συγγραφέα. Από τη στιγμή που ο Γκολντόνι έπαιξε στη Γαλλία, ο Τ.Σ. Ελιοτ, Αμερικανός, έγραψε αγγλικά (και όχι αμερικανικά!), ο Αντάμοφ και ο Ιονέσκο και ο Μπέκετ γαλλικά, ο Κούντερα γαλλικά, τα έργα τους ανήκουν στην ιστορία του θεάτρου στη γλώσσα που γράφτηκαν.

Ετσι η ιστορία του θεάτρου της Γαλλίας περιέχει και τον Ρακίνα και τον Φεϊντό και τον Ανούιγ και τον Ιονέσκο και τον Αντάμοφ και τον Μπέκετ. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει πως ο συγγραφέας που γράφει σε μια συγκεκριμένη γλώσσα γνωρίζει πως κάθε γλώσσα έχει τον ιδιάζοντα ήχο της, τον ρυθμό της, την προσωδία της και βέβαια είναι ένας χειρονομημένος λόγος.

Θέλετε παράδειγμα; Στα σλαβικά ο ήχος «νε» σημαίνει «όχι». Φανταστείτε με ποια κίνηση της κεφαλής ένας έλληνας ηθοποιός και ένας Γιουγκοσλάβος νεύουν «ναι» (νε)! Οταν γράφει ένας συγγραφέας θέατρο, γράφει προφορικό λόγο! Ο,τι γράφει θα γίνει λόγος, θα χρειαστεί να αρθρωθεί από το στόμα ενός ηθοποιού. Αρα πρέπει να γράψει ήχο! Που θα χρειαστεί να επιστρατευθεί ολόκληρος ο σωματικός μηχανισμός παραγωγής ήχου που είναι βέβαια ήχος με νόημα = λέξεις, φράσεις. Οπως αντιλαμβάνεται κανείς, είναι ειδικό άθλημα και η μετάφραση θεατρικού έργου γιατί ο μεταφραστής θα πρέπει να μετατρέψει μια προφορική γλωσσική παρτιτούρα από την ηχοσωματική συμπεριφορά μιας γλώσσας σε μια άλλη. Και πρέπει να αναζητήσεις μια αναλογία. Αυτό εξάλλου συμβαίνει και στη μετάφραση από τα αρχαία στα νέα ελληνικά.

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΠΡΟΚΛΗΣΗ. Αν κάνω αυτές τις αναγωγές, είναι για να τονίσω άλλη μια φορά πως μια εθνική δραματουργία είναι μια αυθεντική, πηγαία και αυθόρμητη γλωσσική πρόκληση.

Εχω κι άλλες φορές επισημάνει πως ακόμη και μέτριοι ηθοποιοί, περιορισμένων δυνατοτήτων π.χ. στο μεγάλο ξένο, κυρίως ποιητικό δραματολόγιο, όταν ερμηνεύουν ελληνικά έργα νιώθεις ότι μεταμορφώνονται.

Και το γράφω αυτό γιατί σπάνια πλέον και στις δραματικές σχολές διδάσκονται ελληνικά έργα: τραγωδίες, κρητικό και επτανησιακό θέατρο, θέατρο του 19ου αιώνα και του 20ού και σύγχρονο. Αυτό σημαίνει αποξένωση ενός μέλλοντος ηθοποιού από τη διαχρονία του ελληνικού γλωσσικού ήχου.

Ολα τα σημαντικά θεατρικά κείμενα του πολιτισμού μας είναι πρώτα γλωσσικά κατορθωμένα αρχιτεκτονήματα ήχων, ρυθμών και μελωδίας, συνήχησης φθόγγων. Κάθε λέξη, φράση, ατάκα στο θέατρο πρέπει να πηγάζει από συναισθηματικό αρτεσιανό φρέαρ. Ο μέγας Στανισλάβσκι ζητούσε από τους μαθητές του στη σχολή να πουν με τριάντα διαφορετικά συναισθήματα «καλημέρα» (ειρωνικά, υποκριτικά, χυδαία, απολογητικά, χλευαστικά κ.λπ.). Ενθουσιάζομαι κάθε φορά που ακούω στο θέατρο ηθοποιούς να εκφράζονται πηγαία και αυθόρμητα στην ελληνική γλώσσα.

Ετσι, για άλλη μια φορά ενθουσιάστηκα με την παράσταση που δίδαξε και πρωταγωνιστεί ένας μείζων ηθοποιός του ιδιώματος της ελληνικής υποκριτικής ιθαγένειας. Ο Γιώργος Αρμένης. Και ο ενθουσιασμός διπλασιάστηκε γιατί δίδαξε και πρωταγωνιστεί σε ένα νέο δικό του έξοχο έργο! «Τέσσερα πρόσωπα και ο Θεός απ’ έξω».

Ο Αρμένης με τις λαϊκές ηπειρώτικες ρίζες και τη γλωσσική περιουσία μιας αυθεντικής ελληνικότητας με εμπειρίες από τη ναυτοσύνη που ήταν το πρώτο του επάγγελμα (φανταστείτε εμπειρία: Ηπειρώτης των άγριων ορέων στην ανοιχτοσύνη των ωκεανών).

Ο Αρμένης, σπουδαίος ηθοποιός ρυθμού της γλώσσας, έγραψε και λαϊκό θέατρο. Λαϊκό θέατρο σημαίνει σύλληψη του ήθους των ανθρώπων μέσα από τη χειρονομία και τη γλώσσα.

Το έργο που παίζεται αυτή την εποχή στα Εξάρχεια είναι ένα έργο καίριο, ουσιώδες, τραυματικό, συνταρακτικό στην αφοπλιστική του απλότητα.

Το μεγάλο θέατρο της ιστορίας του ήταν πάντα θεματική ανάλυση των οικογενειακών σχέσεων. Από την οικογένεια των Ατρειδών ώς τον Θηβαϊκό Κύκλο, γύρω από τις σχέσεις συγγενών συμβαίνουν τα σπουδαία πάθη, το ίδιο στον Σαίξπηρ, τον Μολιέρο, τον Σίλερ, τον Ιψεν, τον Στρίντμπεργκ, τον Τσέχοφ, τον Πιραντέλο, τον Ανούιγ, τον Πίντερ και από την «Ερωφίλη», στον «Βασιλικό», στην «Τρισεύγενη», τη «Στέλλα Βιολάντη», τη «Φλαντρώ», στο «Φυντανάκι», στην «Αυλή των θαυμάτων», στον «Δρόμο που περνάει από μέσα».

Ο Αρμένης με το παλιό του «Σόι» εκεί εστίασε. Και τώρα γύρω από ένα ζεύγος και τα δυο τους παιδιά ανιχνεύει τα αδιέξοδα.

Το ενδιαφέρον της γραφής έχει μια ανατρεπτική του ρεαλισμού ιδιοτυπία. Είναι μια παράσταση του οικογενειακού δράματος που προβάρεται ενώπιον ενός σκηνοθέτη και μιας βοηθού.

Ετσι το κοινό γίνεται συμμέτοχος μιας διαδικασίας παραγωγής ήθους, αισθήματος και ύφους. Θέμα του έργου; Οι ενοχές, οι αιώνιες ενοχές, οι κρυψίνοιες, οι φυγές, η υποκρισία και η ψευδαίσθηση. Τα όνειρα και η κατεδάφισή τους. Αλλη μια φορά διαπιστώνουμε πως η κοινωνία μας δεν έχει αστικά ενηλικιωθεί. Ενας πατέρας ενοχικός, ταπεινωμένος, παρίας και μια μάνα αυταρχική, δημιουργική, τολμηρή ηθικά και mater familias. Τα παιδιά φευγάτα, κεντρόφυγα.

Παλαιότερα ονομάζαμε το ηθογραφικό νατουραλιστικό δράμα «φέτα ζωής» κατά Ζολά. Μια τέτοια φέτα πικρού ψωμιού, μίζερης ζωής, αδιέξοδης είναι το έργο του Αρμένη. Μέγα κέρδος του θεάτρου μας. Ως θεατράνθρωπος ο Αρμένης ξέρει να γράφει ρόλους και να τους διδάσκει.

ΟΙ ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ. Ο ίδιος ως πατέρας προσθέτει μια ακόμη προσωπογραφία ανθολογίας στην καριέρα του. Αυτό αρκεί: Αυθεντικός, γνήσιος, καίριος.

Εκτός από τον έμπειρο Λεωνίδα Χρυσομάλλη (σκηνοθέτη και βιαστή) που ισορροπεί με κύρος μπαίνοντας και βγαίνοντας στη συνθήκη, τα τρία νεαρά κορίτσια που υποδύονται τους ρόλους είναι μαθήτριες της Δραματικής Σχολής του Δασκάλου. Ετοιμες θεατρίνες.

Μόνο ο Κουν μπορούσε να κάνει τέτοια θαύματα. Να εμπνέει και να αντλεί γνήσια συναισθήματα από νεαρά ταλαντούχα πλάσματα. Δεν θέλω να ξεχωρίσω καμία. Δάσκαλος είμαι κι εγώ. Τις ονομάζω: Κατερίνα Αντωνιάδου (έγραψε και τους στίχους των τραγουδιών που μελοποίησε ο Τσακνής και ερμήνευσε η Φαραντούρη), Βίκυ Λίγγου, Μαρίνα Καπούλα.

Κείμενο – σκηνοθεσία: Γιώργος Αρμένης
Εικαστική επιμέλεια: Ελένη Παπαδοπούλου
Μουσική: Διονύσης Τσακνής
Παίζουν: Γιώργος Αρμένης, Λεωνίδας Χρυσομάλλης, Κατερίνα Αντωνιάδου, Βίκυ Λίγγου, Μαρίνα Καπούλα
Πού: Νέο Ελληνικό Θέατρο Γιώργου Αρμένη (Σπυρίδωνος Τρικούπη 34 & Κουντουριώτου, τηλ. 210-8253.489)