Οι «μηχανικοί των ψυχών» και ο τροχός της Ιστορίας

Ο Μπαρνς κατασκευάζει κατά την προσφιλή του συνήθεια έναν αμφιλεγόμενο ήρωα που έχει σαφέστατα τη συμπάθειά του – δεν κερδίζει όμως αναγκαστικά και αυτήν του αναγνώστη. Προς το τέλος, στις καλύτερες σελίδες του βιβλίου, αισθανόμαστε ότι ο συγγραφέας έχει απελευθερωθεί πια από τη σκιά του Σοστακόβιτς και μιλά για τους δικούς του προβληματισμούς. Πόση κακή τέχνη δικαιούται να παράγει ένας καλός δημιουργός; Πόσους συμβιβασμούς πρέπει να κάνει; Είναι δυνατή η παραγωγή σπουδαίας τέχνης σε καθεστώς τρόμου; Είναι γνήσιος ο αυτοοικτιρμός των δημιουργών; Γιατί εξαφανίζονται από την ιστορική μνήμη τόσοι και τόσοι σημαντικοί καλλιτέχνες; Εδώ η συνειδησιακή ροή είναι στα καλύτερά της. Η Βιρτζίνια Γουλφ ανασταίνεται από τον τάφο  και ο Τζούλιαν Μπαρνς γίνεται Μπαρνς, μη προσπαθώντας πια να αναπαραγάγει μια φωνή από το κρύο παρελθόν, με αμφιλεγόμενη πειστικότητα. Ο Σοστακόβιτς ήταν ένα πρόσχημα – μοιάζει να μας ψιθυρίζει στο αφτί – για να ξορκίσω τα δικά μου φαντάσματα. Ετσι κι αλλιώς, δεν μπορούμε να ξέρουμε πώς σκεφτόταν ο σοβιετικός άνθρωπος. Κανείς δεν πιστεύει πια στους «μηχανικούς των ψυχών» όπως θέλει τους δημιουργούς της η Επανάσταση. Κι όμως στο τέλος μένουμε με την αίσθηση ότι ο Μπαρνς δεν έθιξε το σημαντικότερο όλων – κάτι στο οποίο είχαν απαντήσει προ πολλού με τον τρόπο τους ο Τζορτζ Οργουελ, ο Αρθουρ Κέσλερ και άλλοι πολλοί έκτοτε: Οτι ο σταλινισμός ήταν δομική συνέπεια της θεωρίας του ιστορικού υλισμού και όχι μια απλή κακοήθεια του σοβιετικού  οργανισμού. Ο Στάλιν ήταν η ακραία εκδοχή του Μαρξ, εφαρμοσμένου στην πράξη. Ακόμη και οι τέχνες, ίσως περισσότερο μάλιστα αυτές, όφειλαν να γυρίσουν τον τροχό της Ιστορίας. Η τύχη του υπαρκτού σοσιαλισμού, όπου κι αν αυτός υλοποιήθηκε, είναι βέβαια γνωστή. Και αυτό γίνεται διπλά ενδιαφέρον τους δύσκολους τούτους καιρούς για τον τόπο μας.