Quo vadis Europa?

Πού πας Ευρώπη; Το ερώτημα δεν είναι πια ρητορικό, όπως ίσως ήταν τις προηγούμενες δεκαετίες, αλλά πραγματικό. Και δεν αφορά μόνο την οικονομική διακυβέρνηση, όπως ίσως πολλοί πίστεψαν τα τελευταία χρόνια, αλλά την ουσία της ευρωπαϊκής ενοποίησης, δηλαδή τις αρχές της δημοκρατίας και της ελευθερίας κίνησης των προσώπων επί των οποίων «ανδρώθηκε» η ενωμένη Ευρώπη.

Μια ενωμένη Ευρώπη η οποία γεννήθηκε μέσα στην «απόγνωση των αθώων κατοίκων της που δέχθηκαν όλη την αγριότητα και την ταλαιπωρία του πολέμου», όπως έλεγε το 1946 ο Ουίνστον Τσόρτσιλ στην ιστορική ομιλία του στο Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης, όπου πρώτος εισηγήθηκε τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού οργανισμού που θα διοικείται από μια Επιτροπή και ένα Συμβούλιο Υπουργών.

Εβδομήντα χρόνια αργότερα, μια άλλη απόγνωση – αυτή των αθώων κατοίκων της Συρίας που δέχτηκαν όλη την αγριότητα και την ταλαιπωρία ενός άλλου πολέμου – φαίνεται να κλονίζει συθέμελα και περισσότερο παρά ποτέ το ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Ζαλισμένες και απειλούμενες από ποικίλα λαϊκιστικά και εθνικιστικά κινήματα, οι πολιτικές ηγεσίες της Ευρώπης θυμίζουν όλο και περισσότερο αυτές που περιγράφουν οι ιστορικοί του Μεσοπολέμου. Είναι δηλαδή έτοιμες να «πουλήσουν την ψυχή τους στον διάβολο», αρκεί είτε να κρατηθούν είτε να εισέλθουν με κάθε τρόπο στην κυβέρνηση.

Ακροδεξιός εφιάλτης. Η Πολωνία και η Ουγγαρία έχουν ήδη ακροδεξιές κυβερνήσεις ενώ στη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ολλανδία, το Βέλγιο, τη Δανία, τη Σουηδία, την Αυστρία, τη Σλοβακία κ.α. το πολιτικό βάρος των ακροδεξιών κομμάτων είναι στην καλύτερη περίπτωση ανησυχητικό και στη χειρότερη καθοριστικό ως προς τις πολιτικές εξελίξεις.

Μέσα σε αυτό το ζοφερό πολιτικό σκηνικό δεν είναι ασφαλώς τυχαίο το γεγονός ότι η Ευρώπη δείχνει έτοιμη, αν όχι να θυσιάσει, τουλάχιστον να διαπραγματευτεί «τα ιερά και τα όσια» της ύπαρξής της. Στα εσωτερικά σύνορα ορθώνονται ήδη νέα σιδηρά παραπετάσματα, ενώ την ίδια στιγμή στις διαπραγματεύσεις τους με την τουρκική πολιτική ηγεσία οι ευρωπαίοι ηγέτες κοροϊδεύουν εαυτούς και αλλήλους. Εκλιπαρούν τους Ερντογάν και Νταβούτογλου να φιλοξενήσουν στη χώρα τους ένα σημαντικό μεν, αλλά ανεκτό για τα ευρωπαϊκά μεγέθη, αριθμό προσφύγων και προς τον σκοπό αυτόν κλείνουν τα μάτια τους στις διαρκώς αυξανόμενες στην Τουρκία παραβιάσεις των στοιχειωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Εκ παραλλήλου, μάλιστα, αφήνουν ψευδώς να εννοηθεί ότι εννοούν το αδιανόητο: δηλαδή ότι θα εισέλθει κάποτε η Τουρκία στην υπάρχουσα ΕΕ.

Ο γαλλογερμανικός άξονας. Η αιτία του κακού βρίσκεται, όπως σχεδόν πάντοτε συμβαίνει στην ΕΕ, στην αδυναμία λειτουργίας του γαλλογερμανικού άξονα. Στη Γερμανία η καγκελάριος Μέρκελ έχει ομολογουμένως χειριστεί με εξαιρετική διπλωματική δεξιοτεχνία το ζήτημα. Και αυτό διότι ενώ είναι πασίδηλο ότι χωρίς τη συναίνεση του Βερολίνου η Αυστρία και οι χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας δεν θα έκλειναν ποτέ τα σύνορά τους, η Γερμανία επί του θέματος βρίσκεται στο απυρόβλητο. Το γεγονός ότι έχει ομολογουμένως υποδεχτεί σαφώς περισσότερους από ό,τι οι άλλες χώρες πρόσφυγες δίνει φυσικά στην καγκελάριο Μέρκελ το δικαίωμα να παραδίδει μαθήματα ορθής πολιτικής συμπεριφοράς, χωρίς ωστόσο αυτό να λύνει τα προβλήματα της Ευρώπης. Από την άλλη πλευρά του Ρήνου, η Γαλλία εξακολουθεί να ζει υπό το σοκ του πρόσφατου τρομοκρατικού μακελειού στο Παρίσι και συνεπώς αδυνατεί να διαδραματίσει τον ρόλο που ιστορικά διαδραμάτισε στην Ευρώπη, δηλαδή της χώρας που αισθανόταν υποχρεωμένη να παρέχει άσυλο σε κάθε αδίκως κυνηγημένο, αρχής γενομένης από τους Ελληνες. Αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης είναι η απόλυτη αδυναμία της Ευρώπης να αντιμετωπίσει με πολιτική και ανθρωπιστική αξιοπρέπεια το προσφυγικό ζήτημα. Κάτι που θα της έδινε μεταξύ άλλων και το δικαίωμα αντί να αντιμετωπίζει ψοφοδεώς την εντελώς απομακρυσμένη από τις ευρωπαϊκές αρχές σημερινή πολιτική ηγεσία της Τουρκίας, να της υπενθυμίζει τις υποχρεώσεις της.

Η μόνη στρατηγική. Ολα αυτά εξηγούν σε πολύ μεγάλο βαθμό πώς και γιατί η μόνη στρατηγική που φαίνεται να έχει προς το παρόν η Ευρώπη στο ζήτημα των προσφύγων είναι η τρομοκράτησή τους ως προς το τι θα τους συμβεί αν αποφασίσουν να μεταβούν παρανόμως στην Ελλάδα. Επί της ουσίας πρόκειται για μια επικοινωνιακή πολιτική της φρίκης, μέσω της οποίας οι περισσότερες ευρωπαϊκές πολιτικές ηγεσίες ελπίζουν πως δεν θα βρεθούν αντιμέτωπες με το άχθος των προσφύγων. Κάτι που ωστόσο δεν είναι καθόλου βέβαιο, αφού ήδη υπάρχουν ενδείξεις πως μετά το κλείσιμο της βαλκανικής οδού οι πρόσφυγες κατευθύνονται προς άλλες οδούς, ακόμη και προς αυτήν της μετάβασης από τη Συρία στη Γερμανία μέσω Ρωσίας και Φινλανδίας! Σε ό,τι τέλος αφορά την Ελλάδα, όλα δείχνουν πως σκόπιμο πλέον είναι να μελετηθεί με ποιο τρόπο θα καταστεί εφικτή η ενσωμάτωση στην ελληνική κοινωνία και οικονομία ενός σημαντικού αριθμού προσφύγων, ίσως και πάνω από 100.000, που σύμφωνα με όλες τις υπάρχουσες ενδείξεις θα παραμείνουν για πολύ καιρό, θέλοντας και μη, στην ελληνική επικράτεια.