«Πριν από την κρίση… για την κρίση γράφω»

Το να γράφουν έλληνες συγγραφείς ένα βιβλίο που να κυκλοφορεί πρωτογενώς στα αγγλικά είναι ήδη κάτι σπάνιο. Το να μιλούν οι συγγραφείς αυτοί για την ελληνική κρίση απευθυνόμενοι σε ένα αγγλόφωνο κοινό είναι ενδιαφέρον. Και ότι οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις του Κέιμπριτζ (Cambridge Scholars Publishing) αποφασίζουν να το εκδώσουν – «ασμένως», μάλιστα, όπως μας λένε οι επιμελήτριες του τόμου – είναι εντυπωσιακό, αν σκεφτεί κανείς ότι οι περισσότεροι από τους συγγραφείς που συμμετέχουν, παρότι πασίγνωστοι στην Ελλάδα, στη Βρετανία είναι άγνωστοι και, κυρίως, αμετάφραστοι.

Το «Critical Times, Critical Thoughts» προέκυψε ως προέκταση μιας εκδήλωσης στο Ελληνικό Κέντρο Λονδίνου με τίτλο «Το ιστορικό μυθιστόρημα στη σύγχρονη νεοελληνική πεζογραφία». Δύο εκ των πρωταγωνιστών της εκδήλωσης, νεοελληνίστριες και οι δύο, η Νατάσα Λαιμού (μέλος της εκτελεστικής επιτροπής του Κέντρου) και η Ελένη Γιαννακάκη, συγγραφέας και η ίδια τριών μυθιστορημάτων και πανεπιστημιακός (έχει διδάξει Νεοελληνική Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο Κρήτης τη δεκαετία του ’90 και στην Οξφόρδη από το 1997 έως το 2011) έδωσαν νέα ώθηση στο εγχείρημα, ζητώντας κείμενα από έλληνες συγγραφείς (και λίγους κριτικούς) οι οποίοι εμπλέκονται συγγραφικά με τα εξής τέσσερα διαφορετικά πεδία: «Ο άλλος», «Ιστορικό μυθιστόρημα», «Αστυνομικό μυθιστόρημα», «Κύπρος». Στο πρώτο κεφάλαιο συμμετείχαν οι Αντζελα Δημητρακάκη, Θεόδωρος Γρηγοριάδης, Τηλέμαχος Κώτσιας, Μικέλα Χαρτουλάρη, στο δεύτερο οι Ρέα Γαλανάκη, Γιώργης Γιατρομανωλάκης, Μάρω Δούκα, Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, στο τρίτο οι Φίλιππος Φιλίππου, Μαρλένα Πολιτοπούλου, Βασίλης Δανέλλης, Γιώργος Περαντωνάκης και στο τέταρτο, για την Κύπρο, οι Πάνος Ιωαννίδης, Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου (που γράφει για την πρόωρα χαμένη Νίκη Μαραγκού), Μιλτιάδης Χατζόπουλος. Λίγα κείμενα γράφτηκαν κατευθείαν στα αγγλικά, τα περισσότερα γράφτηκαν στα ελληνικά και μεταφράστηκαν στη συντριπτική τους πλειονότητα από τη Λίαντεν Σέραρντ.

Το βιβλίο, που κυκλοφόρησε την 1η Δεκεμβρίου, παρουσιάστηκε και επίσημα χθες στο Λονδίνο, στο Ελληνικό Κέντρο. Την παρουσίαση έκανε ο Ρόντερικ Μπίτον σε διαλογική συζήτηση με τους Μπρους Κλαρκ και Μαρία Μαργαρώνη. Τις ειδικότερες στοχεύσεις του εγχειρήματος μας εξηγούν παρακάτω η Ελένη Γιαννακάκη και η Νατάσα Λαιμού, αξίζει όμως εδώ να επισημανθεί ότι οι έλληνες συγγραφείς, απευθυνόμενοι σε ένα ξένο κοινό, φροντίζουν, έστω ορμώμενοι από διαφορετικές ιδεολογικές αφετηρίες και κοσμοείδωλα, να δώσουν ψύχραιμα τις ερμηνείες τους για όσα έχουν συμβεί τα τελευταία χρόνια. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι σε κάποια κείμενα, ακριβώς επειδή απευθύνονται σε κοινό που δεν γνωρίζει καθόλου το έργο τους, φωτίζουν τις συγγραφικές τους προθέσεις και την ιστορία αυτών των προθέσεων με τρόπο αποκαλυπτικό, που ενδεχομένως δεν έχουν κάνει ακριβώς σε κανένα προηγούμενο κείμενό τους. Η Μάρω Δούκα λ.χ. περιγράφει την αναμέτρησή της με την Ιστορία βιβλίο προς βιβλίο, ο Τηλέμαχος Κώτσιας λύνει παρεξηγήσεις που έχει προκαλέσει η ελληνική κριτική με τις, καμιά φορά, εύκολες κατατάξεις της, ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης περιγράφει τα πολυεπίπεδα φαινόμενα απόρριψης του διαφορετικού που έχει βιώσει ως παιδί και ως ενήλικος, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης την περίπλοκη σχέση της νεοελληνικής λογοτεχνίας – και της δικής του – με μια ζέουσα Ιστορία. Ενώ οι συγγραφείς του αστυνομικού μιλούν και αυτοί εκ βαθέων για τα κίνητρά τους και εξηγούν τους λόγους της έκρηξης του είδους στην Ελλάδα της κρίσης. Τα πιο εμπνευσμένα από τα κείμενα αυτά αποτελούν και τα ίδια μια λογοτεχνική προσφορά, καθώς συνδυάζουν δύο περιγραφές: την περιγραφή της εξωτερικής κρίσης με την περιγραφή της δικής τους, εσωτερικής κρίσης που τους έστειλε στην αγκαλιά της λογοτεχνίας. Οσο για τις δύο διαφορετικές έννοιες της λέξης «κρίση» – η άλλη έχει μπει σε δεύτερη μοίρα -, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης λέει χαρακτηριστικά: «Λιγότερο φανερή αλλά για τούτο δυσκολότερη να αντιμετωπισθεί είναι η  πολιτική, η κοινωνική, η εκπαιδευτική και γενικότερα η πολιτισμική κρίση που μας ταλανίζει. (…) Η δική μας άποψη είναι: τίποτε δεν μπορεί να διορθωθεί, ούτε στην παιδεία, ούτε στην οικονομία, ούτε στην πολιτική, αν δεν βελτιωθεί ο δείκτης του κριτικού λόγου και της κριτικής σκέψης όλων μας».

Η Μάρω Δούκα, πάλι, συσχετίζει την ελληνική κρίση με όσα συμβαίνουν στον κόσμο σήμερα: «Η τωρινή οικονομική κρίση στην Ελλάδα, πέρα απ’ τις όποιες ιδιαιτερότητές της, σχετίζεται άμεσα με την κρίση στην Ευρώπη και η κρίση στην Ευρώπη με την κρίση στις ΗΠΑ, την κρίση του δυτικού κόσμου, του δυτικού πολιτισμού. (…). Και το ερώτημα είναι: (…) Πώς και γιατί συρρικνώθηκε το μέλλον σε έναν άνυδρο μονόδρομο; Πώς και γιατί ο άνθρωπος έγινε άτομο και πώς τα δικαιώματά του εξαερώθηκαν σε ατομικά, κενά ουσίας; Το δικαίωμα στην εργασία τι ακριβώς είναι, ατομικό ή ανθρώπινο δικαίωμα; (…)

Από τα πρώτα μου βήματα στο γράψιμο και έως σήμερα κυρίαρχη θέση στη ζωή μου είχε η συνομιλία μου με την εποχή μου. Συνομιλία που όριζε και την «υπαρξιακή» σχεδόν σχέση μου με την Αριστερά. Μια σχέση σε διαρκή δοκιμασία (…).

Πολύ πριν από την κρίση, όπως την εννοούμε και την περιγράφουμε σήμερα, μέσα από τους επινοημένους χαρακτήρες των μυθιστορημάτων μου, εδώ και σαράντα χρόνια, για την κρίση γράφω. Για το πώς στραπατσάρονται οι ιδέες, πώς εκποιούνται τα οράματα, πώς τρομοκρατείται και πώς εν συνεχεία εκμαυλίζεται ο άνθρωπος».

Ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης, μιλώντας με θέμα «Ο άλλος και η κρίση», επισήμανε αρχικά για την καταγωγή του από ένα χωριό της Καβάλας: «Πριν το ’60 δεν ήταν μόνο το χωριό χωρισμένο σε ντόπιο και προσφυγικό με φανερά σύνορα το ρέμα και την πλατεία. Ηταν και μια συνοικία στην είσοδο από τον κάμπο, η Δρυάδα, με σκόρπιες φυλετικές ομάδες – Βλάχοι κ.ά. -, απέναντι στις οποίες και εμείς αναπτύσσαμε μια συμπεριφορά ανωτερότητας. Ετσι είχα να αντιμετωπίσω δύο πεδία προκαταλήψεων: ως απόγονος πρόσφυγα τουρκόφωνου με αποκαλούσαν “τουρκόσπορο”, ωστόσο εγώ τους ανθρώπους της Δρυάδας επίσης τους αντιλαμβανόμουν ως κατώτερους φυλετικά». Σήμερα βλέπει πως «κάποιες στιγμές υπάρχει μια αίσθηση ότι όλα πήγανε πίσω κατά πολύ και η κρίση έδωσε άλλοθι σε ακόμη περισσότερη οπισθοδρόμηση όσον αφορά προσωπικά και δημοκρατικά δικαιώματα». Για να καταλήξει:  

«Η κρίση στην Ελλάδα επέφερε αλλαγές στον τρόπο που βλέπουμε όχι μόνον τον άλλον, αλλά και τον οικείο, τον διπλανό μας. (…) Προκύπτουν νέες κοινωνικές διαβαθμίσεις που εντοπίζονται ανάμεσα σε όσους έχουν και σε όσους δεν κατέχουν. Αυτό οδηγεί σε έναν εκ των έσω ανταγωνισμό, έναν ρατσισμό και έναν σιωπηλό εμφύλιο που τα αποτελέσματά του είναι ήδη ορατά στην καθημερινότητα».