Μεθυσμένος από ζωή

Ηταν ο αγαπημένος καθηγητής του Τμήματος Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου. Αλλά ήταν και τόσα άλλα. Ανθρωπολόγος. Πολυταξιδεμένος. Ευγενής, αλλά και συχνά ιδιαίτερα είρων. Editor μιας πολύ φιλόδοξης σειράς ανθρωπολογίας και κοινωνικών επιστημών στον Καστανιώτη. Συγγραφέας – όχι μόνο ακαδημαϊκών κειμένων αλλά και μυθιστορημάτων, ανάμεσα στα οποία και το πρόσφατο campus novel «Αμφιθέατρο», σε μεγάλο βαθμό εμπνευσμένο από την ακαδημαϊκή εμπειρία του. Αρθρογράφος σε έντυπα και σε ιστοσελίδες. Αιγινιώτης – με ωραίο σπίτι που δεν το επεδείκνυε και με έναν υπέροχο κήπο γεμάτο ζαρζαβατικά. Και μάγειρος.

Ο Δημήτρης Ποταμιάνος, που το τελευταίο διάστημα αντιμετώπισε με γενναιότητα την αρρώστια, πέθανε την τελευταία ημέρα του 2015. Αλλά, ως γνωστόν, υπάρχει μια ζωή πριν απ’ τον θάνατο, μια ζωή γεμάτη από τη μέθη της δημιουργίας και της παρεμβατικότητας.

Είχε γεννηθεί στις 13 Σεπτεμβρίου 1943. Σπούδασε στο Παρίσι (ανάμεσα στους δασκάλους του ήταν ο Κλοντ-Λεβί Στρος και ο Ρεϊμόν Αρόν) και για πολλά χρόνια έζησε στη Νέα Υόρκη, στο Μόντρεαλ και στο Τόκιο ως σύμβουλος του ΕΟΤ.

Στην ακαδημαϊκή του καριέρα, την οποία ξεκίνησε αργά, μετά την οριστική επιστροφή του στην Ελλάδα, ήταν ο ορισμός του αντισυμβατικού. Δεν πίστευε στις εύκολες λύσεις και συχνά αντιστρατευόταν την τελεολογική αντίληψη της ζωής, εφάμιλλη της μεταφυσικής θρησκευτικής πίστης, που προτείνουν οι αριστερές ιδεολογίες στους πιστούς τους. Η δική του πολιτική πρόταση ήταν ένας συνδυασμός ατομικής ευθύνης και συλλογικής δράσης σε ανθρώπινη κλίμακα – μια και σε ελεγχόμενους χώρους οι κοινωνικές ομάδες μπορούν να έχουν τον έλεγχο των επιλογών τους.

Αντιπαθούσε τις ιεραρχίες, του άρεσαν η δράση και οι συνεργασίες με τους φοιτητές του. Γι’ αυτούς κατάφερε να φτιάξει ένα πλήρες ραδιοτηλεοπτικό στούντιο στην οδό Χιλλ στην Πλάκα – όχι βεβαίως με χρήματα από τον προϋπολογισμό της σχολής, που δεν υπήρχαν, αλλά χτυπώντας πόρτες δεξιά κι αριστερά και διεκδικώντας. Στο στούντιο εκείνο επένδυσε την προσπάθεια να μείνουν πίσω καταρτισμένοι, σωστοί επαγγελματίες των ΜΜΕ. «Μια παλιά φοιτήτριά μας έγραψε πόση εντύπωση της έκανε, πόση έκπληξη της προκάλεσε όταν μπαίνοντας στο στούντιο σε βρήκε να σφουγγαρίζεις» είπε ο νεότερος συνάδελφός του Γιάννης Σκαρπέλος στη νεκρολογία που εκφώνησε.

Εκτός από επιστημονικά βιβλία έχει εκδώσει και τρία μυθιστορήματα. Το πιο γνωστό, τα «Χωρικά ύδατα», κυκλοφόρησε το 1995. Ηταν η σάγκα μιας εφοπλιστικής οικογένειας, της δικής του, όπως ο ίδιος είχε εξομολογηθεί. Είχε γίνει και σίριαλ, αν και ο ίδιος προσπαθούσε να το ξεχάσει. «Σε όλο το βιβλίο μιλάω για θαλασσοπόρους και για καραβοκύρηδες και σε κανένα από τα 24 επεισόδια δεν εμφανίζεται ούτε μια βαρκούλα» έλεγε γελώντας σε μια συνέντευξή του.

Το είχε πάντα αυτό το παιγνιώδες, πήγαινε μαζί με το σοβαρό. Η συνύπαρξη αυτή, με τη μορφή μιας σοβαρής ελαφρότητας, καταγράφηκε στα γραπτά του που αφορούσαν τον υλικό πολιτισμό και την κουλτούρα της τροφής – αλλά και στις συνταγές του.

Κείμενα για τη διατροφική κουλτούρα και τη μαγειρική πρωτοέγραψε σε περιοδικά, με πρότυπο τον χρονικογράφο της «Μοντ» La Reuniere (ο οποίος, επίσης, μιμήθηκε το ύφος ενός παλαιότερου χρονικογράφου, της εποχής του Ναπολέοντα, που επίσης υπέγραφε με το ίδιο ψευδώνυμο). Εγραφε για το φαγητό και το κρασί «όχι τόσο για να μπορώ να καλοτρώω και να καλοπίνω», όπως σημείωνε, «αλλά για να έχω την ευκαιρία να εγκωμιάζω δημόσια τις μικρές μεγάλες αυτές χαρές της ζωής».

Παρεμβατικός όπου μπορούσε και θεωρούσε ότι έχει τα προσόντα να παρέμβει, ο Δημήτρης Ποταμιάνος είχε γνώμη και για τα πολιτικά ήθη. Κοσμοπολίτης, φιλελεύθερος, θαυμαστής της ατομικότητας και των δημιουργικών κινήτρων που τροφοδοτεί, υπέρ μιας ανταγωνιστικής κουλτούρας, ήταν προφανώς στον αντίποδα των προτάσεων του ριζοσπαστικού ΣΥΡΙΖΑ, ιδίως από τη στιγμή που άρχισε να διεκδικεί την εξουσία – και όταν την κατέκτησε.

Φυσικά, οι αναλύσεις του δεν εξαντλούνταν στην τυπική πολιτικολογία. Ενα από τα ιδιοφυή σχόλιά του προσέγγιζε τον συριζαϊκό μανιχαϊσμό, τότε που τα στελέχη του υπόσχονταν μια ονειρεμένη Ελλάδα επειδή αυτοί ήταν καλοί άνθρωποι, σε αντίθεση με τους άλλους που ασφαλώς ήταν κακοί άνθρωποι, νεοφιλελεύθεροι στόχος των οποίων είναι να πίνουν το αίμα του λαού με το μπουρί της σόμπας.

Την υπερβατική αυτή καλοσύνη είχε θαυμάσει σε μια τηλεοπτική εκπομπή μέσα από τον λόγο τού (υπουργού, σήμερα) Θοδωρή Δρίτσα. Πόση καλοσύνη! Χάρη στην τηλεόραση ομολογούσε ότι είχε τη διαρκή ευτυχία να θαυμάσει ακόμα το «συγκρατημένο πάθος του κ. Στρατούλη», την «ώριμη ολιστική ματιά του κ. Δραγασάκη», την «αιχμηρή διαλλακτικότητα του κ. Σταθάκη», το «παιγνιώδες αλλά και γεμάτο κατανόηση χαμόγελο του κ. Παπαδημούλη».

Ηταν σίγουρος ότι χάρη σε αυτή την καλοσύνη, που ο ίδιος αντιδιέστελλε στην «ιδιοτελή, λογικοφανή και πάντως σαφώς ανάλγητη άσκηση της εξουσίας (ή/και της μικρομαγαζατόρικης αντιπολίτευσης) όλα αυτά τα τελευταία (χειρότερα από πέτρινα ξανά) χρόνια», τα πράγματα θα πάνε καλύτερα. Το εγγυόταν, άλλωστε, ο «ρέκτης και γνήσια χαμογελαστός αρχηγός» των καλών αυτών ανθρώπων.

Τι κρίμα που η πραγματικότητα δεν εκτιμά την ειρωνεία.