Το δέκα το καλό

ο μιούζικαλ είναι όπως όλα τα σπουδαία είδη τέχνης ένα υβρίδιο, ένα καλλιτεχνικό τερατάκι. Δηλαδή ουσιαστικά «νόθο» είδος, μεικτό, αλλά, για να θυμηθώ τον Δ. Σολωμό, νόμιμο, όπως τα μεικτά και νόθα τέκνα είναι ανθεκτικό, δυναμικό, εξουσιαστικό, απαιτητικό και «εργατικότατο» και ως εκ τούτου παραγωγικότατο.

Δεν είναι τυχαίο ότι γεννήθηκε στις ΗΠΑ, σε μια πλούσια σε πρώτες ύλες και εργατικό προσωπικό χώρα, με υπέδαφος και κοιτάσματα πάσης φύσεως και γονιμότατες απέραντες γαίες αλλά χωρίς καμιά καλλιτεχνική παράδοση· χωρίς ρίζες. Οι άποικοι που την κατέκτησαν και εξαφάνισαν κάθε ίχνος ιθαγένειας, κάθε καρυδιάς καρύδι, μόνο καλλιτέχνες και πνευματικοί δημιουργοί δεν ήταν. Τα τραγούδια τους και οι χοροί τους μύριζαν Ιταλία, Ιρλανδία, Αγγλία, Γερμανία, Ολλανδία, δηλαδή δημώδη άσματα και χορευτικά σχήματα των πατρίδων των αποίκων.

Στη λογοτεχνία πρυτάνευσε η επικρατήσασα κοινή γλώσσα, τα αγγλικά, και έτσι οι πρώτοι μυθιστοριογράφοι, ποιητές και δοκιμιογράφοι του νεότευκτου κράτους – έθνους πολυεθνικής προέλευσης, πήραν τους κώδικες, τις δομές, το αφηγηματικό, το λυρικό και το επιχειρηματολογικό πρότυπο της γενναίας αγγλικής και ιρλανδικής λογοτεχνικής παράδοσης. Στην αρχιτεκτονική μιμήθηκαν το ευρωπαϊκό, αγγλικό, ολλανδικό και βελγικό αποικιακό στυλ.

Στο θέατρο οι πρώτοι σημαντικοί συγγραφείς της Αμερικής είχαν ως πρότυπο γραφής, ύφους και θεμάτων τον Ιψεν και τον Τσέχοφ αλλά και τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό του τέλους του 19ου αιώνα: εξπρεσιονισμός, συμβολισμός κ.τ.λ. Ο Ο’Νιλ είναι το μεγάλο δειγματολόγιο ευρωπαϊκών επιρροών: νατουραλισμός, συμβολισμός, εξπρεσιονισμός, κριτικός ρεαλισμός.

Στο μουσικό θέατρο η Αμερική τροφοδοτήθηκε με τα μεγάλα χορικά επιτεύγματα της ευρωπαϊκής βεριστικής κυρίως αλλά και εξπρεσιονιστικής και συμβολικής όπερας.

Εκείνο που δεν μπόρεσε να αφομοιώσει και να «καταπιεί» ο μέσος Αμερικανός του εμπειρισμού, της νοοτροπίας που γέννησε την ψυχολογία του περιβάλλοντος, ήταν η βιεννέζικη οπερέτα.

ΤΟ ΜΙΟΥΖΙΚΑΛ. Ετσι εφηύρε το μιούζικαλ, αλλιώς θέατρο μετ’ ασμάτων. Το νέο αυτό θεατρικό είδος συνδύαζε πρόζα και τραγούδια αντί για άριες, αλλά θεματικά συμπεριελάμβανε και δραματικά και κωμικά και σατιρικά στοιχεία, άλλα κατά μόνας και άλλα σε μείξη.

Απορρίπτοντας το φαρσικό και νεοπλουτίστικο και ωραιοποιημένο σκανδαλοθηρικό θεματολόγιο (απιστία, μοιχεία κ.τ.λ.) της βιεννέζικης οπερέτας, ανακάλυψε το αμερικανικό μουσικό είδος μια πλούσια, ακραιφνώς αμερικανική θεματική. Μετανάστες, Μεξικό, νέγροι, μαφία, γκάνγκστερ, Εβραίοι, γκέτο, εμπόριο ναρκωτικών, κοινωνία του μεγάλου θεάματος, κατασκευή ειδώλων, μεγάλα δημοσιογραφικά κατευθυνόμενα συμφέροντα, όλα αυτά έγιναν πυρήνες διάσημων μιούζικαλ. Αλλοτε με ελαφράδα και άλλοτε με εμφανή την κριτική επέμβαση στα μοντέλα κοινωνικής και πολιτικής συμπεριφοράς.

Από το «Γουέστ Σάιντ Στόρι» έως το «Σικάγο» και από το «Καμπαρέ» της χιτλερικής Γερμανίας έως την «Εβίτα», το μιούζικαλ κάλυψε, κριτίκαρε, αποθέωσε και ωραιοποίησε μια ευρεία κλίμακα κοινωνικής θεματικής – και τολμηρής: Ποιος άλλος λαός θα τολμούσε να φτιάξει μουσικό ρέκβιεμ για την Εβίτα Περόν και με αφηγητή σχολιαστή τον Τσε Γκεβάρα; Μόνο ένας λαός που εφηύρε το σουπερμάρκετ!

Κάποιον δεν άφηνε ο θρίαμβος της «Καμπίρια» να κοιμηθεί. Η «Καμπίρια» ήταν βέβαια μιούζικαλ εμπνευσμένο από την ταινία του Φελίνι. Και ήταν μιούζικαλ αθάνατο. Ετσι ένας νεαρός συνθέτης το 1973, διδάσκοντας σε πανεπιστήμιο της Αμερικής σύνθεση, σκάρωσε για τους φοιτητές του ένα πρώτο, πρωτόλειο λέγεται, μουσικό θεατρικό είδος βασισμένο χαλαρά πάνω στο «8 ½» του Φελίνι.

Εγινε μιούζικαλ το «8 ½» και βούλιαξε ως λιμπρέτο στα ρηχά. Εχει όμως θέαμα, εξαίσια τραγούδια που ξεκινάνε από την τζαζ και φτάνουν στις ιταλικές καντσονέτες και στις οιστρήλατες ταραντέλες. Είπαμε: μεικτό είδος και νόμιμο.

Η διασκευή πάντως που είδαμε στο «Πάνθεον», δεσμευμένη από τις προδιαγραφές των εχόντων τα πνευματικά δικαιώματα του πρώτου παραγωγού, δεν διασώζει πολλά πράγματα από την επιδιωκόμενη δραματουργική πρόθεση.

Ενας σκηνοθέτης σε κρίση ηλικίας και έμπνευσης κολυμπάει στη μνήμη, στα βιώματά του, στις γυναίκες που πρόδωσε, στις γυναίκες που τον ωρίμασαν και στις γυναίκες που τον πρόδωσαν. Το σκεπτικό προϋποθέτει μια γυναίκα – σύμβολο, μια τροφό Αμάλθεια, από την οποία κάθε άντρας θηλάζει μαζί με το γάλα: ιδέες, φόρμες, τρυφερότητα, αλληλεγγύη, βαθύ αίσθημα και βέβαια κορυφώσεις ηδονής.

Δεν βγαίνει αυτό στην παράσταση του «Πάνθεον» και δεν φταίει σε τίποτα το επιτελείο που κάνει θαύματα στα επιμέρους. Ο μέγας μαέστρος ενορχηστρωτής του πολυδύναμου σχήματος, ο Γιάννης Κακλέας, οργανώνει, κατευθύνει και ισορροπεί μπαλέτο, ορχήστρα, σολίστες και ένα τεχνικό επιτελείο που υπηρετεί μια εξαίσια Οψιν.

Εν πρώτοις υπάρχει μια ορχήστρα θαυμάσιων σολίστ που διευθύνει ζωντανά ο Αλέξιος Πρίφτης, ένας αποδεδειγμένα μύστης του είδους. Στην εντυπωσιακά πολυδύναμη σκηνή του «Πάνθεον» ο Παντελιδάκης οργιάζει με μια πληθώρα σκηνικών όπου η αφαίρεση ισορροπεί με το γούστο και η θεατρικότητα με τον ρυθμό της αρχιτεκτονικής. Η Ντένη Βαχλιώτη, αυτό το νέο «τέρας» της ενδυματολογίας που έρχεται να πάρει θέση ισάξια δίπλα στους πράγματι μεγάλους έλληνες εικαστικούς του θεάτρου, σχεδιάζει και «ράβει» εκατοντάδες κοστούμια υψηλής αισθητικής.

Στις σκηνές του στούντιο, των ονείρων, στα λουτρά, σε μοναστήρια, σε γυρίσματα, σε ιταλικά σινεμά κυκλοφορούν και χορεύουν και τραγουδούν μια ομάδα ταλαντούχων ηθοποιών γυναικών και ανδρών: φίλων, τουριστών, κομπάρσων, δημοσιογράφων.

ΟΙ ΗΘΟΠΟΙΟΙ. Ο Βασίλης Χαραλαμπόπουλος (Γκουίντο) με το μέτρο, τη φινέτσα, τον υποκριτικό του μινιμαλισμό, το υποδόριο χιούμορ και το βλέμμα ανήσυχο, μελαγχολικό και ονειροπόλο σχεδιάζει με σταθερά υλικά το κεντρικό πρόσωπο του μετέωρου και με κρίση σκηνοθέτη που αρπάζεται από τις αναμνήσεις του.

Πλάι του μια εξαίσια φιγούρα μητέρας – έγνοιας, η αειθαλής Μάρω Κοντού. Η Τάνια Τρύπη ως σύζυγος με την καλλιέργεια μιας έμπειρης μουσικά ώριμης φωνής δίνει ρέστα. Η Κατερίνα Παπουτσάκη εγγράφεται πια σε μια εξέχουσα λίστα δυνατών στελεχών στο δύσκολο αυτό είδος. Η Νάντια Μπουλέ έχει τσαγανό και προσωπικότητα. Η Κατερίνα Λέχου φέρνει στη σκηνή ένα ήθος που γοητεύει. Η Μανουσάκη, η Γράμψα, η Σοφία Μιχαήλ χαράσσουν έντονα την παρουσία τους. Η Αγορίτσα Οικονόμου είναι η έκπληξη της βραδιάς με το μπρίο της, το χιούμορ της και την υποκριτική της αυθεντικότητα. Εκπληξη γιατί την είχαμε θαυμάσει σε άλλα είδη – εκεί όμως στην παράσταση παίρνει φωτιά η παρουσία – σεισμός της Ελενας Παπαρίζου (Σαραγκίνα). Υποκριτικό και μουσικό τερατίδιο. Αυτό το 9+1 του «Πάνθεον» είναι πολύ καλύτερο από το σενάριο και αυτονομείται μουσικά και υποκριτικά.

Ο έλληνας μεταφραστής Θ. Πετρόπουλος έκανε τη χαρτοκοπτική του για να το διασώσει, ο χορογράφος Χ. Παπαδόπουλος εγγυήθηκε ένα ομοιόμορφο γούστο και ο Γεράσιμος Ευαγγελάτος έδωσε την τεχνική του για να προσαρμοστούν στα ελληνικά οι στίχοι των τραγουδιών.

Ο Χρήστος Τζιόγκας στους φωτισμούς, έξοχος.

Σκηνοθεσία:
Γιάννης Κακλέας
Απόδοση κειμένου:
Θοδωρής Πετρόπουλος
Απόδοση στίχων:
Γεράσιμος Ευαγγελάτος
Ενορχηστρώσεις – διεύθυνση ορχήστρας:
Αλέξιος Πρίφτης
Σκηνικά:
Μανόλης Παντελιδάκης
Κοστούμια:
Ντένη Βαχλιώτη
Παραγωγή: Θέατρο Πάνθεον
Πρωταγωνιστούν:
Βασίλης Χαραλαμπόπουλος, Μάρω Κοντού, Κατερίνα Λέχου, Νάντια Μπουλέ, Αγορίτσα Οικονόμου, Ελενα Παπαρίζου, Κατερίνα Παπουτσάκη, Τάνια Τρύπη
Πού:
Θέατρο Πάνθεον (Πειραιώς 166, Ταύρος, τηλ. τηλ.: 210-3471.111)