Πώς «ήρθε» ο Λαρς φον Τρίερ στην Ελλάδα

Και ξαφνικά στην τρέχουσα σεζόν προέκυψαν δύο παραστάσεις από το κατά τ’ άλλα αιρετικό σύμπαν του 59χρονου Δανού Λαρς φον Τρίερ. Το «Dogville», που ξεκίνησε ήδη στο θέατρο Ακροπόλ, σε σκηνοθεσία Εφης Γούση, και το «Δαμάζοντας τα κύματα» που αναμένεται στη σκηνή του Ρεξ (Εθνικό) από τη Ρούλα Πατεράκη τον ερχόμενο Ιανουάριο. Το ενδιαφέρον με τέτοιες παραστάσεις είναι γενικότερο: τι συνεπάγεται αυτή η διπλή είσοδος για τα πνευματικά δικαιώματα, τις μεταφράσεις και τις άδειες των ξένων δημιουργών;

«Αν θέλω να ασχοληθώ με το θέμα της διασκευής μιας ταινίας, πρέπει να ξεκινήσω αρκετά νωρίς» λέει στο «Νσυν» ο Αντώνης Γαλέος, ο οποίος μετέφρασε και τα δύο έργα για την ελληνική θεατρική τους διασκευή. «Πρέπει να κάνω έναν προγραμματισμό τουλάχιστον ένα εξάμηνο πριν από την έναρξη της παράστασης. Ειδικά αν είναι πιο καινούργια η ταινία στην οποία θα βασιστώ, καλό είναι να ξεκινήσω και έναν χρόνο πριν, επειδή πρέπει να γίνει μια διερεύνηση δικαιωμάτων σε φορείς. Το “Dogville” και το “Δαμάζοντας τα κύματα” αποτελούν τα πρώτα δείγματα μιας τέτοιας συνεργασίας. Και στις δύο περιπτώσεις η αισθητική που προτείνεται απομακρύνεται ριζικά από αυτή των αντίστοιχων ταινιών και αποτελεί θεατρική ανάγνωση των κειμένων και όχι μεταφορά του κινηματογραφικού έργου στη σκηνή».

Για τα δικαιώματα δύο παραστάσεων που βασίζονται σε έργα του Τρίερ, ο Γαλέος συνεργάστηκε με την εταιρεία The Artbassador, η οποία ιδρύθηκε πριν από τρία χρόνια από τη Φωτεινή Τζεβελέκου και τη Βάνα Πέτρου και δραστηριοποιείται σε Ελλάδα και Κύπρο. Μεταξύ άλλων, έρχεται σε επαφή με τους θεατρικούς συγγραφείς ή τους ατζέντηδες (οργανισμοί) που τους εκπροσωπούν για να τους μεταφέρει τα αιτήματα ενός θεατρικού παραγωγού ή σκηνοθέτη ή μεταφραστή ή ηθοποιού.  

«Ειδικότερα, όσον αφορά τα ξένα κινηματογραφικά έργα, υπάρχουν διάφορες περιπτώσεις» λέει στο «Νσυν» η Βάνα Πέτρου. Πρώτον, η ταινία να είναι βασισμένη σε προϋπάρχον έργο (συνήθως βιβλίο). Δεύτερον, να προϋπάρχει το θεατρικό έργο και η ταινία να βασίζεται εν συνεχεία σε αυτό. Τρίτον, να έχει ήδη γίνει ξένη θεατρική διασκευή της ταινίας (όπως με τις δύο ταινίες του Τρίερ), και τέταρτον, η ταινία να μην έχει διασκευαστεί για θέατρο μέχρι σήμερα. «Η διαδικασία εξασφάλισης της άδειας επομένως ποικίλλει ανά περίπτωση και ανά δικαιούχο» συνεχίζει η Βάνα Πέτρου. «Κατ’ αρχάς, είναι πολύ πιθανόν να μη χορηγείται καθόλου. Αυτό το έχουμε συναντήσει αρκετές φορές. Αυτός που πρέπει οπωσδήποτε να ερωτηθεί είναι ο παραγωγός της κινηματογραφικής ταινίας, ο οποίος μπορεί να έχει μεταβιβάσει τα δικαιώματά του σε τρίτο, όπως συμβαίνει με παλαιότερες παραγωγές. Μοναδικός δικαιούχος είναι συνήθως μόνο ο παραγωγός όταν πρόκειται για αμερικανικές παραγωγές. Σε ταινίες ευρωπαϊκές, αυτό ποικίλλει και εξαρτάται από τη συμφωνία του αρχικού παραγωγού με τον σεναριογράφο».    

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΡΙΕΡ. Τι ίσχυσε, αλήθεια, στην περίπτωση του Τρίερ, ενός δημιουργού που δεν έχει τη φήμη και του πιο συνεργάσιμου; «Με τον Τρίερ ήταν πιο εύκολο επειδή υπήρχαν ήδη θεατρικές διασκευές. Ο ίδιος είχε δώσει την άδεια γι’ αυτές στο εξωτερικό» λέει ο Αντώνης Γαλέος. «Ετσι εμείς πήραμε τα θεατρικά δικαιώματα για τα δύο έργα. Υπάρχουν, όμως, κι άλλες περιπτώσεις. Ο Μίχαελ Χάνεκε, για παράδειγμα, είναι στο άλλο άκρο: δεν θέλει με τίποτα να ανέβουν τα έργα του στο θέατρο. Για τις παλιές ταινίες υπάρχει μια αίσθηση ότι έχουν γίνει public domain. Αλλά ακόμα και για φιλμ του Φρανκ Κάπρα χρειάζονται άδειες. Το θέμα με τον κινηματογράφο είναι ότι επειδή μπλέκουν τα στούντιο, σε ορισμένες περιπτώσεις, τα δικαιώματα τα έχουν οργανισμοί. Δηλαδή, αν τα δικαιώματα τα είχε το διοικητικό συμβούλιο εκείνης της εποχής, δεν ξέρεις πότε τελειώνουν».

ΗΘΙΚΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ. «Υπάρχει ένα θέμα το οποίο στην Ελλάδα δεν το ξέρουν», συνεχίζει ο Γαλέος, «το βλέπω και σε μαθητές μου στις σχολές, ότι πέρα από τα πνευματικά δικαιώματα – την πληρωμή δηλαδή που πρέπει να δοθεί – υπάρχει και το ηθικό δικαίωμα του δημιουργού. Αυτό σημαίνει ότι ο δημιουργός μπορεί να μη θέλει χρήματα για τη διασκευή, αλλά πρέπει να τον ρωτήσεις έστω και αν χρησιμοποιήσεις μια φράση, αν θέλει να χρησιμοποιηθεί. Και αυτό μπορεί να είναι χρονοβόρο. Για παράδειγμα, με είχαν ρωτήσει κάποτε για μια διασκευή έργου του Τιμ Ρόμπινς. Εκείνη την εποχή ο συγγραφέας είχε βγάλει το καινούργιο του βιβλίο και έκανε περιοδεία στην Αμερική. Οπότε ήταν δύσκολο να τον βρούμε και να απαντήσει. Αλλοι πάλι απαντούν αμέσως. Οπως για τα δικαιώματα που είχαμε ζητήσει για το “Λόγια και εικόνες” με τη Ζιλιέτ Μπινός και τον Κλάιβ Οουεν, οπότε πήραμε την απάντηση μέσα σε μία εβδομάδα».

Ξεχωριστή περίπτωση, τονίζει ο Αντώνης Γαλέος, είναι τα μιούζικαλ. «Εδώ είναι δεδομένο ότι ζητούν τη μετάφραση της μετάφρασης. Από το αρχικό κείμενο που μπορεί να είναι π.χ. στα αγγλικά, γίνεται η μετάφραση στα ελληνικά και στη συνέχεια ξαναμεταφράζεται στα αγγλικά για να σταλεί προς έγκριση. Οπως με το μιούζικαλ “Σρεκ” που ανέβηκε πέρυσι στο Εθνικό Θέατρο. Η μετάφρασή μου γύρισε πίσω στα αγγλικά και υπήρχε μια λίστα με τα σημεία στα οποία υπήρχε παρέκκλιση».

INFO
«Dogville» στο θέατρο Ακροπόλ (Ιπποκράτους 9-11, τηλ. 210-3648.303) και «Δαμάζοντας τα κύματα» από 21 Ιανουαρίου στο Εθνικό Θέατρο – Νέο Ρεξ (Πανεπιστημίου 48, τηλ. 210-3305.074)