Η γοητεία πίσω από την κάμερα

Μόνον ένας νέος, εμπνευσμένος και ζωντανός άνθρωπος του θεάτρου, όπως ο σκηνοθέτης και ηθοποιός Βλαδίμηρος Κυριακίδης θα μπορούσε να «στήσει» ένα σχεδον μονόπρακτο μe αφορμή μια φωτογραφία που έχει πίσω της ζωή μισού αιώνα. Μια φωτογραφία που για να διασώζεται ως απόκομμα εφημερίδας στα χαρτιά ενός καλλιτέχνη ο οποίοσ δεν είχε ακόμη γεννηθεί όταν οι απεικονιζόμενοι σ’ αυτήν ήταν σε πλήρη δράση, αντιλαμβάνεται κανείς τη μυθολογία που έχει αναπτυχθεί γύρω της. Και συνεχίζεται μεγαλώνοντας ολοένα και περισσότερο.

Είναι σχεδόν μαγικό να ξυπνάς μέσα στη νύχτα επειδή δίψασες και να βλέπεις κάτω στο πάτωμα μια σελίδα εφημερίδας που γλίστρησε από το ράφι της βιβλιοθήκης και στέκεται ξαπλωμένη δίπλα στις παντόφλες, που σαν άλλο κατοικίδιο περιμένουν το αφεντικό τους να ασχοληθεί μαζί τους. Σαν κάποιος φίλος να την τοποθέτησε ακριβώς εκεί για να μου πει κάτι. Τι όμως; Να μου θυμίσει, να μου υπενθυμίσει; Την κρατώ στα χέρια μου και πλέον βλέπω κάτι πέρα από τα συνηθισμένα. Πέρα από τις σκηνοθετικές οδηγίες του Καζάν στον Γιαλελή. Ενας ολόκληρος διάλογος ανοίγεται μπροστά μου, τον οποίον άλλοτε δεν είχα την ικανότητα να ακούσω. Τι να λέει αυτός ο κοντός νευρώδης άνθρωπος σε έναν νεότερο που τον ακούει με όλο του το κορμί;

ΕΛΙΑ ΚΑΖΑΝ: Ξέρεις ποιο είναι το μεγαλύτερο έγκλημα;

ΣΤΑΘΗΣ ΓΙΑΛΕΛΗΣ: Ποιο;

Ε.Κ.: Να μην κάνεις πράξη το όνειρό σου.

Σ.Γ.: Εγώ για εγκλήματα είχα άλλα.

Ε.Κ.: Και ακόμη πιο μεγάλο έγκλημα είναι να μην έχεις όνειρο.

Σ.Γ.: Τα όνειρά μου δεν τα λέω γιατί μοιάζουν τεράστια και φοβάμαι μήπως τα κουτσουρέψω όταν τα κάνω λέξεις.

Ε.Κ.: Ασε τον πληθυντικό. Εγώ μιλάω για το ένα, το μοναδικό, που θα καλύψει το κενό μέσα σου.

Σ.Γ.: Δεν νιώθω κενό.

Ε.Κ.: Φαίνεται ακόμη και στο πώς με ακούς. Στο πώς σταυρώνεις τα χέρια. Είσαι σίγουρος πως δεν έχεις κενό;

Σ.Γ.: Κι αν έχω, δεν το καταλαβαίνω.

Ε.Κ.: Γιατί απλούστατα έχει γίνει η πραγματικότητά σου και η καθημερινότητά σου.

Σ.Γ.: Ετσι απλά;

Ε.Κ.: Τα μάτια σου όμως φωνάζουν. Δεν ψιθυρίζουν, δεν μιλάνε. Φωνάζουν. Για πράγματα που έμαθες να κρύβεις μέσα σου και που περιμένεις την κατάλληλη ευκαιρία να…

Σ.Γ.: Και συ κάνεις μια ταινία. Είναι το όνειρό σου;

Ε.Κ.: Αχ, η νεολαία! Οταν δεν μπορεί να απαντήσει στρέφει το ενδιαφέρον αλλού, ελπίζοντας πώς αυτό θα είναι ανασχηματισμός εξυπνάδας για να αναχαιτίσει τον εχθρό που του έστησε παγίδα.

Σ.Γ.: Ούτε και συ απάντησες όμως!

Ε.Κ.: Κατ’ αρχάς ανήκουμε στο ίδιο στρατόπεδο και δεν είμαστε αντίπαλοι. Κατά δεύτερο λόγο, μια ταινία είναι καταγραφή μιας ονειρικής πραγματικότητας που δεν μπορώ να πω πώς ανταποκρίνεται σε αυτό που θέλω να ονομάζω όνειρο. Μιλάω για την κινητήρια δύναμη του οράματος που μπορεί να κινήσει βουνά ώστε μέσα μου να ολοκληρωθεί ένας άλλος εαυτός πολύ πιο δημιουργικός από έναν απλό σκηνοθέτη που σκηνοθετεί μια ταινία στην οποία παίζεις εσύ.

Σ.Γ.: Πλήττεις;

Ε.Κ.: Παρακαλώ;

Σ.Γ.: Αχ, η γερουσία! Εχετε ξεχάσει πώς είναι να είσαι νέος. Μονίμως σκεφτικοί, μονίμως προβληματισμένοι. Δίνετε λύσεις τζογάροντας ανάμεσα στο σωστό και στο λάθος, και περιμένετε την αποδοχή των άλλων για να πιστέψετε και σεις οι ίδιοι πως δεν είχατε εσφαλμένη κρίση που θα μπορούσε να οδηγήσει στον όλεθρο. Η σιγουριά των γηρατειών σας συχνά οδηγεί σε στείρα περιοχή που απέχει χιλιόμετρα από τον πειραματισμό, τη δράση και κατά συνέπεια την εξέλιξη.

Ε.Κ.: Ναι, πλήττω. Πλήττω θανάσιμα όταν οι αφορισμοί σου γίνονται ενοχλητικοί σαν παρωνυχίδες που θα αφαιρεθούν σε ένα ινστιτούτο καλλωπισμού. Γιατί μόνο κάτι τέτοιο μου θυμίζουν. Στολίδια και φτιασίδια μιας μόνιμης και καθόλου γόνιμης επανάστασης που το μόνο αποτέλεσμα που μπορεί να επιφέρει είναι κορμιά χτυπημένα από τη λήθη και τη σκόνη της άγνοιας.

Σ.Γ.: Κι όμως κάθεσαι και με ακούς. Οσο ενοχλητικός κι αν γίνομαι.

Ε.Κ.: Εσύ όμως δεν ακούς. Μπλέκεσαι και μπλέκεις τους άλλους σε ένα λεκτικό παιχνίδι, χάνοντας την ουσία και την ίδια την πραγματικότητα. Εκείνη την πραγματικότητα όμως που απευθύνεται στις αισθήσεις.

Σ.Γ.: Αχ, αυτό το χέρι που σηκώνεις μπροστά μου που δεν είναι τίποτα άλλο παρά προέκταση του εγώ σου. Εντάξει, φθάνει. Είχαμε έναν Μεσσία και σταυρώθηκε.

Ε.Κ.: Το χιούμορ αυτό ταιριάζει μόνο σε δραπέτες. Αποδράς στο πουθενά και νιώθεις ελεύθερος στο τίποτα.

Σ.Γ.: Λοιπόν, άκου μια ιστορία. Ηταν μια φορά και έναν καιρό ένας μετανάστης που είχε λαχτάρα να αφηγηθεί τους προβληματισμούς του, να διηγηθεί εντελώς ρεαλιστικά κάποια δρώμενα σχεδόν αυτοβιογραφικά, να τα ευλογήσει με την ποίηση που τον βασανίζει εδώ και χρόνια, να τα καταγράψει όλα αυτά σε χαρτί, να τα γυρίσει σε φιλμ, να τα μοντάρει, να τα επεξεργασθεί και να καταλήξει να καταλάβει πως η καταγραφή της πραγματικότητας σε σελιλόιντ απέχει από την ίδια τη ζωή και την αλήθεια της, που τόσο έντεχνα προσπάθησε να εμφυσήσει μέσα σε κάθε καρέ της ταινίας. Διότι κακά τα ψέματα. Η ζωή δεν είναι ντεκόρ.

Ε.Κ.: Ερασιτέχνη!

Σ.Γ.: Ακριβώς. Ερασιτέχνης. Από μένα θα κλέψεις τη στιγμή. Θα κλέψεις το αυθόρμητο που μετά θα προσπαθήσεις να στραγγαλίσεις με τη διδαχή και τη μέθοδο. Δεν σου φθάνει η στιγμή. Δεν χαίρεσαι τη στιγμή. Διότι απλώς η στιγμή σε υπερβαίνει, σε ξεπερνάει και θέλεις για αντίποινα να τη δαμάσεις. Επαγγελματία!

Ε.Κ.: Πνίγεσαι στα ρηχά.

Σ.Γ.: Δεν πειράζει. Κι ο Χριστός, όταν κατάλαβε πως μόνο οι πνιγμένοι τον ζητάνε, είπε «να γίνουν όλοι ναυτικοί μέχρι να τους ελευθερώσει η θάλασσα».

Ε.Κ.: Από πού αντλείς αυτήν την άγνοια;

Σ.Γ.: Την παντρεύω με τη δικιά σου. Είσαι μεγάλη πηγή για μένα. Μόνο που μιλάμε για δύο διαφορετικές άγνοιες. Η δική σου ακυρώνεται καθημερινά από σένα τον ίδιο εξαιτίας μιας πολύτιμης για σένα υπερπληροφόρησης και υπερανάλυσης και επιλογής να ζεις σε έναν δικό σου υπερβατικό κόσμο. Η δική μου ματαιώνεται ανά δευτερόλεπτο από την καθημερινότητα. Από την αλληλουχία καταστάσεων και πράξεων. Και έτσι απλά, όλα τελειώνουν και ξαναρχίζουν με τη μαγεία του πρωτόγνωρου.

Ε.Κ.: Από πού ξεκίνησε αυτή η κουβέντα;

Σ.Γ.: Δεν θυμάμαι. Θες να μου πεις τι θα κάνω στη σκηνή που θα γυρίσουμε;

Ε.Κ.: Λοιπόν, έρχεσαι από το βάθος…

Σ.Γ.: Και κατέβασε αυτό το χέρι που το κουνάς σαν κουπί. Θα σου πιαστεί ο ώμος.

Ε.Κ.: Εχεις δίκιο. Μου έχει γίνει τικ. Λοιπόν, έρχεσαι από το βάθος…

Και έτσι έσβησαν και οι φωνές τους. Περπατώντας προς το βάθος για να σχεδιάσουν απλά και ωραία πώς θα συνεργασθούν δύο αντίθετοι.

Και έφτιαξαν το «Αμέρικα, Αμέρικα», δράμα παραγωγής 1963, σε σκηνοθεσία και σενάριο Ελία Καζάν, βασισμένο στο αυτοβιογραφικό βιβλίο του σκηνοθέτη με τίτλο «Το χαμόγελο της Ανατολής».