«Τα μεγάλα κείμενα καταγγέλλουν τα μεγάλα δόγματα»

«Και νυν πάλιν, αφέωνταί σου αι αμαρτίαι, ότι πολύ αγάπησας», κατά τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Φαντάζει σχεδόν καρμικό που λένε: στους μήνες που κόπαζε ο θόρυβος για την αποπομπή του από τον θώκο της καλλιτεχνικής διεύθυνσης του Εθνικού Θεάτρου, ο Σωτήρης Χατζάκης είχε βυθιστεί στον κόσμο του σκιαθίτη κοσμοκαλόγερου αλλά και του Ντοστογέφσκι. Αυτή η καταβύθιση, δε, είχε και τίτλο που κλείνει το μάτι και σε όσα βίωσε: «Εγκλημα και τιμωρία». Το έργο – ορόσημο του Ντοστογέφσκι, και μάλιστα στη μεταφραστική ανάπλαση του Παπαδιαμάντη, έχει κάτι από το σήμερα. «Συναντάει την ύβρι των ημερών, σε παγκόσμιο επίπεδο», όπως μου λέει καθισμένος στο μπαρ του Εθνικού, εν μέσω προβών, ο σκηνοθέτης. «Εχουμε έναν κεντρικό ήρωα που επιχειρεί, πράττει το Κακό, για να δοκιμάσει τα όριά του και να φτάσει στη θέωση».

Οχι πως δεν υπάρχει ταξική καταγγελία στο έργο από τον ίδιο τον Ντοστογέφσκι. Κόντρα στο δικαίωμα της εξουσίας να εξοντώνει έναν ή περισσότερους ανθρώπους, εξηγεί ο Χατζάκης που ανεβάζει το «Εγκλημα και τιμωρία» (δεύτερο μέσα στην σεζόν, μαζί με εκείνο κατά Λεβάν Τσουλάτζε στο θέατρο Ανεσις) στη γλώσσα του μεταφραστή, ένα στοίχημα που θεωρεί σημαντικότερο από το αν θα είναι καλή ή κακή η παράσταση.

Ο φονιάς του Ντοστογέφσκι, ο 23χρονος φοιτητής Ροδίων Ρωμάνοβιτς Ρασκολνικώφ, που θα ενσαρκωθεί από τον συνομήλικό του ηθοποιό Γιώργο Νιάρρο (όπως τη Σόνια Συμεωνόβνα Μαρμελάδωφ υποδύεται η συνομήλική της Μελισσάνθη Μάχουτ), «επινοεί στη συνείδησή του έναν εσωτερικό ανακριτή, που τον βρίσκει ένοχο προτού αντιμετωπίσει τον ανακριτή Πορφύριο Πέτροβιτς (Θέμης Πάνου). Είναι η ηθική τάξη του χριστιανισμού που αντικατέστησε τις Ερινύες του αρχαίου κόσμου». Δεν είναι τυχαία η αναφορά στον χριστιανισμό. Εν προκειμένω και ο Ντοστογέφσκι και ο Παπαδιαμάντης είναι – εμφανώς και στο έργο τους – ορθόδοξοι. «Ο Ντοστογέφσκι ασχολείται με το σαγηνευτικό, δαιμονικό Κακό, που δοκιμάζει τα όρια και κάνει τη μεγάλη πράξη να μην καθοδηγήσει τον ήρωά του αλλά να τον αφήσει ελεύθερο. Ο,τι κάνει αργότερα και ο Παπαδιαμάντης με τη «Φόνισσά» του. Ισως διότι η Ορθοδοξία θεωρεί ότι η μέγιστη κυριαρχία του Κακού μπορεί να επιβεβαιώσει, ύστερα από έντονη σύγκρουση, το Καλό που θα επικρατήσει. Στην πραγματικότητα έχουμε την ιστορία ενός πεπτωκότος Αγγέλου». Που καταλήγει – η Τιμωρία που λέγαμε – στη Σιβηρία.

Το έγκλημα όμως αφορά διαχρονικά το σύνολο της κοινωνίας. Και της σημερινής κατά Χατζάκη: «Πιστεύω ότι έχουμε παραβιάσει τη φύση και το φυσικό, έξω μας και μέσα μας. Εχουμε πολεοδομήσει την ύπαρξή μας, έχουμε ρυμοτομήσει το άχτιστο, έχουμε κάνει φιλήσυχα πάρκα το αρχέγονο δάσος της φύσης, έχουμε απομακρυνθεί από το πρωτεϊκό, το αρχέγονο και το ενστικτικό – εκείνα που εξασφαλίζουν την ύπαρξη. Η εύλογη τιμωρία θα είναι η τυφλή απάντηση της φύσης στον κατασκευατισμό μας. Αυτό εξωτερικά. Εσωτερικά όμως; Εκεί μιλάμε για μια έλλειψη του διονυσιακού στοιχείου στη ζωή μας. Εχουμε μια φιλελευθεροποίηση του ερωτισμού μεν, όμως αυτό είναι ο μεγαλύτερος συντηρητισμός. Αρα, θα τιμωρηθεί η πόλις, όπως λέει και ο Ευριπίδης στις “Βάκχες”, με τα πάθη του Πενθέα. Ο νεκρός, λευκός άνθρωπος του καναπέ, του οποίου το ανοσοποιητικό σύστημα έχει καταστρέψει λαϊφστάιλ δεκαετιώ,ν δεν μπορεί να συμμετέχει εύκολα σε μια επανάσταση, αφού πρωτίστως δεν συμβαίνει στο σώμα του. Εχουμε μια έντεχνη αντίληψη κοινωνικής προόδου, η οποία μας οδηγεί στην απάθεια και στην έλλειψη οποιασδήποτε δυνατότητας να καταλαβαίνουμε την ύβρι».

Ο ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ. Το ζητούμενο και το στοίχημα σε αυτό το «Εγκλημα και τιμωρία» είναι, συνεχίζει ο Χατζάκης, «να αρθρωθεί και να οικειωθεί η γλώσσα του Παπαδιαμάντη, αυτό το εξαίσιο γλυπτό, που είναι μουσικό και ρυθμογόνο». Πιστεύει ότι η συνάντηση Ντοστογέφσκι – Παπαδιαμάντη είναι κομβική στιγμή στην παγκόσμια λογοτεχνία που «απέδωσε ένα είδος άλλου έργου σε απόλυτη μυστική συνενοχή, μέσα από την κοινή τους ικανότητα να ιεροπραγούν και την ίδια στιγμή να κάνουν τεράστιες καταγγελίες. Αν κάποιος σήμερα θέλει να αρθρώσει φωνή αντίρρησης στο σύστημα, θα πρέπει να διαβάσει και να αρθρώσει ανέγγιχτα τα μεγάλα κείμενα, διότι μόνον αυτά καταγγέλλουν τα μεγάλα δόγματα της εποχής. Οποιαδήποτε απομάκρυνση από τα κείμενα σημαίνει απώλεια της επαναστατικής ευστοχίας. Το όπλο της σύγχρονης επανάστασης είναι το μεγάλο κείμενο. Κι εμείς όλοι στην παράσταση πιστεύουμε ότι αυτό ήταν το καλύτερο που μπορούσαμε να κάνουμε για την Πατρίδα αυτή τη στιγμή. Στρέφοντας τον κόσμο στην εσωτερικότητα και την πνευματικότητα ως καταφύγιο και πανίσχυρο επωαστήριο της λύσης. Πιστεύω ότι η κρίση, δίχως να υποτιμώ τον οικονομικό παράγοντα, είναι ζήτημα απώλειας της πνευματικότητας και εσωτερικότητας του λαού μας».

ΓΙΑ ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ. Βουτηγμένος στο κείμενο σχεδόν έξι μήνες αλλά και σε δωδεκάωρες πρόβες, λέει ότι βρήκε χρόνο για το έργο, για μελέτη και «για τα λουλούδια που έχω στη βεράντα μου». Δεν νιώθει πίκρα, αλλά πλούσιος που υπηρέτησε τα δημόσια θέατρα επί οκτώ χρόνια, «ευγνωμοσύνη για τον δάσκαλό μου στη διοίκηση θεάτρου Νίκο Κούρκουλο και για όλους όσοι συμπορευτήκαμε σε εποχές κρίσης κρατώντας ανοιχτά τα θέατρα και επεκτείνοντάς τα, περήφανος για το Σχολείον και το Ρεξ που απέκτησε το Εθνικό, για το αρματαγωγό “Ρόδος” που έφερε Μακρυγιάννη στην άγονη γραμμή, για το Επισκεπτήριο στα νοσοκομεία, για το κοινωνικό θεατροπωλείο του ΚΘΒΕ, που δεν απολύθηκε ούτε ένας εργαζόμενος, για την έγκαιρη διάγνωση της επώασης του αβγού του φιδιού που είχα κάνει και στο ΚΘΒΕ και στο Εθνικό με το πρόγραμμα Φο.Ρα. (Φόβος, Ρατσισμός) Στοπ…».

Και αυτά ενώ αναμένεται η απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας για την προσφυγή του απέναντι σε συγκεκριμένη πολιτική υπουργού. «Αυτό δεν θα με παρασύρει σε καμία κίνηση διχασμού του καλλιτεχνικού κόσμου», καταλήγει. «Δεν θα επιτρέψουμε στην πολιτική να μας διχάσει. Ή τον κομματισμό. Ή τις παθογένειες. Αν τα αφήσουμε, θα περάσουμε στη σαιξπηρική τραγωδία όπου όλοι θα ανατρέπονται με βία και αίμα και ο επόμενος θα πέφτει με τον τρόπο που έπεσε και ο προηγούμενος. Ενωμένους, παρηγορητικούς και θεραπευτικούς του μαρτυρίου του μας θέλει ο κόσμος».