Ανδρέας Μήτσου: Ενα κρησφύγετο και μαζί ένα κελί

Το πιο παλιό βιβλίο της προέρχεται από την εφηβεία μου. Θα γελάσετε – μιλάμε για παιδί δεκατεσσάρων χρονών: «Για την πατρίδα», Πηνελόπη Δέλτα. Θυμάμαι ακόμα και ατάκες: «Αλέξη, Αλέξη, μ’ ακούς;». Μερικά πράγματα αποτυπώνονται στη μνήμη και ξαφνικά πετάγονται σαν χέλια μέσα από τη λάσπη.

Δεν είμαι συλλέκτης. Γενικά δεν συμπαθώ ούτε τα μουσεία ή τις εκθέσεις. Κάθε φορά μπορώ να δω ένα πράγμα. Δεν λέω ότι είναι κάτι καλό ή κακό, απλά δεν έχω αυτή την επιμονή – σίγουρα όχι στα βιβλία. Εχει μια μούχλα όλο αυτό, που θα μπορούσε να είναι γοητευτική σε μια ποιητική συνείδηση, αρκετή όμως είναι η μελαγχολία μέσα μας. Επισκέπτομαι πάντως παλαιοβιβλιοπωλεία. Αλλά με μια αγωνία μήπως συναντήσω αυτό που δεν μπόρεσα να γράψω. Ο συγγραφέας είναι ενοχικό άτομο. Προσπαθεί να δείξει ότι η αλήθεια δεν βρίσκεται στην επιφάνεια, αλλά στο βάθος των πραγμάτων. Και ψάχνει εκεί σαν καταραμένος, γιατί είναι ανίκανος να δει σε μια πρώτη θέαση τη διαύγειά τους. Δεν έχει αυτήν την αθωότητα. Εχει μολυνθεί από τη σκέψη.

Ενα βιβλίο από παλαιοπωλείο που μου έκανε εντύπωση τότε και ακόμα μου αρέσει, λέγεται «Η εν Μικρά Ασία εκστρατεία κατά το 1921 – Τηλεγραφήματα Ανταποκριτών του Παγκοσμίου Τύπου», από το Γραφείο Τύπου του υπουργείου Εξωτερικών. Γράφει κάποιος: «Τα ελληνικά στρατεύματα προήλασαν προς Σαρίκιοϊ, 65 μίλια ανατολικώς Εσκί Σεχίρ. Απόσταση Εσκί Σεχίρ – Αγκύρας, 160 μίλια». Υπάρχει αυτή η τυπική, πυκνή γλώσσα. Επειδή είναι αποστασιοποιημένη, αποδίδονται τα πράγματα με καθαρότητα, όχι με υποκειμενισμό. Είναι σχεδόν λογοτεχνικό κείμενο. Οταν κανείς βλέπει τα πράγματα εν ψυχρώ, τότε κι εκείνα αποδίδουν τη δική τους νομοτέλεια.

Δεν ξέρω κατά πόσο χαλάει το ύφος μου, αλλά είμαι ενσυνείδητα υπέρ της αταξίας και της τυχαιότητας. Εχω μόνο ένα ξεχωριστό ράφι, το οποίο, επειδή διδάσκω δημιουργική γραφή, φιλοξενεί σχετικά συγγράμματα. Οπως το «Ξεκλειδώνοντας το κείμενο» του Τζέρεμι Χόθορν, από τα πιο καλά βιβλία στη θεωρία της λογοτεχνίας. Ή κάποια που απλώς μου αρέσουν πολύ. Παρότι ας πούμε δεν θεωρείται αφηγηματολογία, στο ίδιο στυλ θα διαβάσω και το «Ιμερος και Κλινοπάλη» του Κωστή Παπαγιώργη. Την «Αισθητική της σιωπής» επίσης, της Σούζαν Σόνταγκ. Ανασύρω και διαβάζω πολλές φορές τα βιβλία που αγαπώ. Η βιβλιοθήκη του συγγραφέα είναι ένα κρησφύγετο και μαζί ένα κελί. Σε φυλακίζει και από την άλλη σου δίνει καταφυγή και προστασία.

Δυστυχώς – και ντρέπομαι που το λέω – πετάω πολλά. Παλιά οι λογοτέχνες είχαν μια συνέπεια, μια ευπρέπεια και απαντούσαν σε καθετί που τους έστελναν. Τώρα αυτό είναι φύσει αδύνατον. Δεν έχω χρόνο. Και εν πάση περιπτώσει, πολλά βιβλία δεν έχουν μια άμεση και βιωματική ή μια φιλοσοφική θεώρηση των πραγμάτων. Εχουν γραφτεί με μια κενόδοξη θεώρηση, που τα κάνει λίγο κουραστικά. Για να το πω ωμά, βαριέται κανείς.

Δεν τα μαρκάρω με το όνομά μου, δεν αναγράφω την ημερομηνία, ούτε μου αρέσει να τα δανείζω. Το θεωρώ εισβολή και ξέρω ότι δεν θα μου επιστραφούν ποτέ. Δεν είναι δίκαιο – κάποιος μπορεί να θέλει να πάρει ένα βιβλίο σου, σαν ένα κομμάτι από ένα ρούχο σου, σαν μια κίνηση ερωτική. Ακόμα και έτσι όμως, το θεωρώ κάπως επιθετικό. Χώρια που επανέρχομαι στα βιβλία μου, σημειώνω πάνω τους κρίσεις. Αντιρρήσεις. Γράφω και κάνα στίχο άμα λάχει. Μπορεί επίσης να ακουμπήσω πάνω τους μια κούπα, να σημειώσω ένα τηλέφωνο. Το κάνω με μια ενοχή, γιατί ανατρέπει τον καθωσπρεπισμό μου, αλλά και η ανάγνωση μια ενοχική διαδικασία είναι. Οι ευτυχισμένοι άνθρωποι ούτε να διαβάζουν πρέπει, ούτε να γράφουν.

Να διαλέξω; Το «Περί χρόνου», του Νόρμπερτ Ελίας. Ενας συγγραφέας, πέρα από την όποια διανοητικότητα ή ψυχικό απόθεμα έχει, οφείλει να περπατά στα μονοπάτια της προηγούμενης γνώσης. Να ενημερώνεται, αν θέλει να διευρύνει τους ορίζοντές του – συναισθηματικούς ή διανοητικούς. Δεν μπορείς να ασχοληθείς με τον χρόνο μόνο με μια διαισθητική θεώρηση. Με ρωτάνε πόσον καιρό έκανες να γράψεις αυτό το μυθιστόρημα. Θεωρώ ότι είναι μια ανόητη ερώτηση. Εκανα όσον καιρό φαίνεται στο βιβλίο. Και έπειτα, ο χρόνος αυτός ήταν ο δικός μου, όχι ο δικός σου. Τον χρόνο διαχειρίζεται ο δημιουργός. Τον μεταμορφώνει, τον αναιρεί, τον καταργεί και τον ανακαλύπτει εκ των υστέρων. Πρέπει λοιπόν να δει τι έχει γραφτεί, σε ομότεχνους που υποτίθεται ότι είναι καλύτεροι από σένα. Πάντα ψάχνουμε να βρούμε τον καλύτερο από εμάς. Και πρέπει να έχουμε την ικανότητα του θαυμάζειν. Θαυμάζω σημαίνει βλέπω το θαύμα, το αναγνωρίζω και υποτάσσομαι σε αυτό.