Ενας ακάματος, παθιασμένος εργάτης

Ηταν δημοσιογράφος αλλά και αφιερωμένος στο θέατρο και γενικότερα στις αναπαραστατικές τέχνες. Μαχητικός πολίτης, έτοιμος ανά πάσα στιγμή να αντιταχθεί ενεργά, με το σώμα του, σε ό,τι αντιλαμβανόταν ως αυταρχισμό, αλλά ταυτόχρονα στρατευμένος στην υπεράσπιση της πνευματικότητας που καλλιεργούν η καλλιτεχνική πολυμορφία, η συνθετότητα των αφηγηματικών τεχνών, η κατάδυση στα άδυτα του ανθρώπινου μυστηρίου και της κοινωνικής οργάνωσής του, θεμάτων που δεν είναι δυνατόν να αρθρωθούν με αφηγηματικά κλισέ.

Ο Κώστας Νίτσος είχε γεννηθεί (στην Αρτα) το 1920 και πέθανε στις 29 Νοεμβρίου 2015. Εζησε 95 χρόνια γεμάτα δράση, καβγάδες αλλά και δημιουργία και δημοσιογραφικές επιτυχίες.

Αρχισε να εργάζεται νωρίς στη δημοσιογραφία, ενώ σπούδαζε νομικά. Ο πόλεμος τον βρήκε συντάκτη στην ιστορική «Ακρόπολι». Κατά την εισβολή των Γερμανών στην Αθήνα, το 1941, εργαζόταν στο «Εμπρός». Αμέσως παράτησε τη δουλειά και επέλεξε να βρεθεί απέναντι. Σε μια πρόσφατη συνέντευξη που παραχώρησε στη Λαμπρινή Κουζέλη για «Το Βήμα», τον περασμένο Μάρτιο, έλεγε για εκείνα τα χρόνια: «Μπήκαν οι Γερμανοί στην Αθήνα και την επόμενη μέρα έγινα αντάρτης πόλεων. Το αντάρτικο της πόλης ήταν σκληρότερο από το αντάρτικο του βουνού. Στο βουνό ήσουνα συγκροτημένος και μαχόσουν έναν συγκροτημένο εχθρό. Στην πόλη δεν ήξερες ποιος είναι ο εχθρός, μπορεί να ήταν ο γείτονάς σου, ο διπλανός σου». Στο τέλος του πολέμου ο Κώστας Νίτσος ξαναβρήκε το νήμα που τον επανέφερε στις εφημερίδες. Γρήγορα βρέθηκε να εργάζεται στα «ΝΕΑ», μια εφημερίδα που συνδέθηκε με τη μαχητική δημοκρατική παρέμβαση στα πολιτικά πράγματα, παράλληλα με την αποθέωση του μοντέρνου πνεύματος. Ηταν η εποχή της αλματώδους ανόδου του Τύπου, ιδίως των εντύπων που υιοθετούσαν καινοτομίες, ανοίγοντας ένα παράθυρο στον κόσμο.

Ο Κώστας Νίτσος εργάστηκε με πάθος. Οπαδός της παρεμβατικής δημοσιογραφίας, θεωρούσε τον εαυτό του, όπως έλεγε, κάτι σαν ιεραπόστολο «για το καλό αυτού του λαού, για το καλό του τόπου που ανήκαμε, για το καλό της Ελλάδας, της πατρίδας μας». Για εκείνον, το καλό ήταν συνυφασμένο με την πνευματική καλλιέργεια και με τη δημιουργία ενός παραθύρου στον κόσμο. Οταν, μάλιστα, ανέλαβε τη διεύθυνση της εφημερίδας, έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στις λεγόμενες καλλιτεχνικές σελίδες και στην κριτική των τεχνών – με πρώτιστη την τέχνη του θεάτρου, που ήταν και η μεγάλη του αγάπη.

Μια αγάπη που την εκδήλωσε εμπράκτως, επιλέγοντας να κάνει κάτι εκ πρώτης όψεως παράλογο: να εκδώσει ένα περιοδικό αφιερωμένο στην τέχνη του θεάτρου. Το πρώτο τεύχος κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 1961. Πολυσέλιδο, άψογο τυπογραφικά, σε γυαλιστερό χαρτί, έδωσε το στίγμα του με τα περιεχόμενά του και τους συνεργάτες του: περιείχε σελίδες από το ημερολόγιο του Αμίλιου Βεάκη, δυο κλασικά κείμενα, ένα του Μπρεχτ κι ένα του Στανισλάφσκι, κείμενα του μεγάλου θεατρολόγου Γιάννη Σιδέρη και του Παναγή Λεκατσά, την πλήρη μετάφραση των «Βακχών». Και ένα μαχητικό ρεπορτάζ που παρουσίαζε το πώς και το γιατί το Εθνικό Θέατρο (που ο Νίτσος θεωρούσε το άντρο του μετεμφυλιακού συντηρητισμού) παραποιούσε στα ανεβάσματά του τα αρχαία κείμενα.

Το περιοδικό συνέχισε με την ίδια θέρμη για είκοσι συναπτά έτη. Εμπλουτισμένο με τις δικές του, σύντομες κριτικές στα κακώς κείμενα μέσω των δηκτικών «Αστερίσκων» του, σχεδόν λακωνικών σχολίων που δημοσίευε τακτικά, έγινε έντυπο αναφοράς. Την ορμή του, βεβαίως, είχε ανακόψει η δικτατορία – στα τέλη του 1966 είχε βγάλει το τελευταίο προδικτατορικό τεύχος με αφιέρωμα στον Λόρκα, για να επιστρέψει το 1973 με βασικό αφιέρωμα στον σπουδαίο γάλλο θεατρολόγο Μπερνάρ Ντορτ.

Στη διάρκεια της δικτατορίας ο Κώστας Νίτσος ήταν διευθυντής των «ΝΕΩΝ». Ηταν τα χρόνια που οι συντάκτες της εφημερίδας θυμούνται να περιφρονεί (όσο ήταν δυνατόν) τη λογοκρισία, τους μηχανισμούς της και τους ανθρώπους της. Ο Κώστας Μητρόπουλος (στο λεύκωμά του «1960-2015: Τα καλύτερά μας χρόνια», Μεταίχμιο) καταθέτει την εξής μαρτυρία από εκείνη την περίοδο:

«Στην επταετία, όποτε μπλέκαμε με τη λογοκρισία, αρνιόταν να τους μιλήσει. Σχεδόν πάντα ο σαματάς μαζί τους ήταν κάποιο σκίτσο. Απειλούσαν θεούς και δαίμονες ξεκινώντας από τον Νίτσο: “Με ζητάνε αλλά δεν τολμάνε να με τραβολογήσουν. Φοβούνται τον αντίκτυπο εδώ και έξω” έλεγε. “Τράβα να δεις τι θέλουν, Κώστα”. “Τι να τους πω κύριε Νίτσο” ρωτούσα. “Χέσ’ τους!”».

Τα μεταδικτατορικά χρόνια συνέχισε τη διαδρομή του με κορμό την έκδοση του «Θεάτρου». Μετά «τα ΝΕΑ», διηύθυνε την «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία» και την «Πρωινή», την οποία προσπάθησε να «χτίσει» ως πρωινή εφημερίδα γνώμης, αντίβαρο στην κυριαρχία, εκείνη την περίοδο, του πρωινού «Βήματος». Ως δημοσιογράφος ευρύτερου κύρους, επίσης, διηύθυνε το απεργιακό φύλλο της ΕΣΗΕΑ «Αδέσμευτη Γνώμη» που κυκλοφόρησε το 1975, στη μεγάλη απεργία των δημοσιογράφων.

Πρόσφατα έλαβε από την ΕΣΗΕΑ το μετάλλιο Ξενοφών, την ύψιστη δημοσιογραφική διάκριση στην Ελλάδα. Αλλά, γι’ αυτόν ακόμα μεγαλύτερη διάκριση ήταν ο έπαινος του δήμου, των συναδέλφων του και των ανθρώπων του θεάτρου.