Πού το πάει η Τουρκία;

Ηταν δείγμα νευρικότητας ή ένδειξη αυτοπεποίθησης η κατάρριψη του ρωσικού τζετ από την τουρκική άμυνα; Η μπίλια δεν έχει καθήσει ακόμη για να δοθεί μια σίγουρη απάντηση. Το πιο πιθανό είναι ότι ο Ταγίπ Ερντογάν αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στην ανησυχία για τις εξελίξεις στην περιοχή και την κρίση μεγαλείου την οποία προκαλούν τα νεοοθωμανικά οράματά του. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, αυτό δεν είναι παρά ένα υποερώτημα σε ένα μεγαλύτερο, που αφορά τις γενικότερες στοχεύσεις του τούρκου προέδρου. Με λίγα λόγια, πού το πάει η Τουρκία; Ο γάλλος αναλυτής Κριστόφ Αϊάντ υπενθυμίζει στη «Μοντ» για ποια Τουρκία μιλάμε. Πρόκειται, σημειώνει, για μια χώρα που δεν είναι ούτε ευρωπαϊκή ούτε ασιατική, ούτε δικτατορία αλλά ούτε και δημοκρατία, ούτε πραγματικά κοσμική, αλλά ούτε και εντελώς ισλαμική, ούτε πλούσια αλλά ούτε και αναπτυσσόμενη και της οποίας η βασική καύσιμη ύλη είναι ο εθνικισμός.

 Η κρίση στη Συρία έχει φέρει αυτήν την Τουρκία σε ένα σταυροδρόμι. Ο ένας δρόμος της εξασφαλίζει κυρίαρχο ρόλο στην ευρύτερη περιοχή, ο άλλος την εγκλωβίζει σε ένα σιιτικό – και άρα εχθρικό – περιβάλλον. Αρκεί να θυμηθεί κανείς την αλλαγή της τουρκικής στάσης απέναντι στο καθεστώς Ασαντ για να αντιληφθεί όχι μόνο ποιον δρόμο διαλέγει η Αγκυρα, αλλά και ποιον ρόλο ακριβώς θέλει να διαδραματίσει. Αρκεί να θυμηθεί ότι έως τη συριακή εξέγερση, την άνοιξη του 2011, ο Μπασάρ αλ Ασαντ ήταν σύμμαχος, φίλος και προστατευόμενος του Ταγίπ Ερντογάν. Η εξέγερση έφερε το τέλος μιας υπέροχης φιλίας για δύο λόγους. Ο ένας ήταν ότι ο Ασαντ αγνόησε τις υποδείξεις του Ερντογάν να προχωρήσει σε μεταρρυθμίσεις προτιμώντας την αγκαλιά της Τεχεράνης. Ο άλλος, ότι ο πολιτικός υπολογισμός του Ερντογάν λύγισε τα φιλικά του συναισθήματα: ο τούρκος πρόεδρος υπέθεσε ότι η πτώση του αλαουίτη Ασαντ θα έφερνε στην εξουσία τη σουνιτική πλειοψηφία της Συρίας και ότι ο ίδιος ως σουνίτης θα διαδραμάτιζε τον ρόλο του «μεγάλου αδελφού». Η φιλοδοξία δεν είναι κρυφή. Ο Ερντογάν οραματιζόταν τον εαυτό του στον ίδιο ρόλο όταν οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι κατέκτησαν την εξουσία στην Αίγυπτο μετά την πτώση του Χόσνι Μουμπάρακ. Ο κυβερνητικός βίος των Αδελφών Μουσουλμάνων αποδείχθηκε βραχύς στην Αίγυπτο αφού ανατράπηκαν από τον στρατό που ανέλαβε και πάλι την εξουσία. Αλλά το όνειρο δεν έσβησε. Ο τούρκος πρόεδρος θέλει να γίνει ο πατέρας όλων των σουνιτών Αράβων.

Η στήριξη της Μόσχας στον Μπασάρ Αλ Ασαντ κάνει αυτό το όνειρο να ξεθωριάζει. Ακόμη χειρότερα: ο Ασαντ εκδικήθηκε τον παλιό του φίλο δίνοντας χώρο στους Κούρδους. Παράλληλα, ο κίνδυνος για τον Ερντογάν δεν είναι μόνο να μείνει ο Ασαντ στην εξουσία, αλλά να πέσει και το αποτέλεσμα να είναι η δημιουργία ενός σιιτικού τόξου που θα εκτείνεται από το Ιράν έως το Ιράκ και τη Συρία. Σε αυτήν την περίπτωση, ο τούρκος πρόεδρος δεν θα πρέπει μόνο να ενταφιάσει τα νεοοθωμανικά του όνειρα, αλλά να συνηθίσει στην ιδέα ότι θα ζήσει σε μια πολύ πιο επικίνδυνη γειτονιά. Ο φόβος αυτός εξηγεί και το μπρα ντε φερ της Αγκυρας με τη Μόσχα που εκδηλώθηκε με την κατάρριψη του ρωσικού τζετ.

Επίδειξη δύναμης. Η κατάρριψη του τζετ ήταν αναμφίβολα μια επίδειξη δύναμης. Η τουρκική αυτοπεποίθηση, ωστόσο, δεν είναι δεδομένη εάν σε όλα αυτά προστεθεί το γεγονός ότι η Δύση άλλαξε στάση απέναντι στη Ρωσία μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι. Η αλλαγή της στάσης έχει μια πολύ συγκεκριμένη αιτία: για τη Δύση είναι πλέον σαφές ότι λύση στην κρίση της Συρίας δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη βοήθεια του Βλαντίμιρ Πούτιν. Η Μόσχα έχει αποκτήσει πλέον ένα ισχυρό χαρτί απέναντι στη Δύση. Από την άλλη πλευρά, το χαρτί της Αγκυρας είναι η προσφυγική κρίση.  

Κάτω από αυτό το πρίσμα, η Ευρώπη είναι κατά κάποιον τρόπο εγκλωβισμένη ανάμεσα σε δυο αυταρχικά κράτη. Η δίωξη κατά του διευθυντή της εφημερίδας «Τζουμχουριέτ» και ενός ακόμη δημοσιογράφου για «κατασκοπεία» και «δημοσιοποίηση κρατικών μυστικών» είναι ακόμη ένα δείγμα των αυταρχικών μεθόδων της τουρκικής κυβέρνησης και του ακήρυχτου πολέμου εναντίον του αντιπολιτευόμενου Τύπου. Συμπέρασμα; Αντίθετα απ’ ό,τι συμβαίνει στο εξωτερικό, η κυριαρχία του τούρκου σουλτάνου στο εσωτερικό είναι αδιαμφισβήτητη.