Η προσφυγική κρίση και ο ευρωπαϊκός Τύπος

Οι εφημερίδες της Δυτικής Ευρώπης έγιναν πολύ πιο θετικά διακείμενες απέναντι στους μετανάστες και πρόσφυγες αμέσως μετά τις φωτογραφίες με τον πνιγμένο μικρό Αϊλάν Κούρντι στην παραλία στις αρχές του Σεπτεμβρίου, αν και σταδιακά η θετική τους στάση άρχισε να αλλάζει και πάλι καθώς αναδύονταν τα προβλήματα του Προσφυγικού.

Από την άλλη πλευρά, οι περισσότερες εφημερίδες της Ανατολικής Ευρώπης και της Βαλτικής δεν δημοσίευσαν τις εν λόγω φωτογραφίες και μετά βίας κάλυψαν το θέμα, σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα από το Παρατηρητήριο της Ευρωπαϊκής Δημοσιογραφίας σχετικά με την κάλυψη από τα ΜΜΕ της προσφυγικής και μεταναστευτικής κρίσης.

Ωστόσο, αποτελεί την πρώτη συγκριτική μελέτη του τρόπου με τον οποίο εφημερίδες σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες ανέφεραν τη μετακίνηση 750.000 ανθρώπων κατά μήκος της Μεσογείου και της Ευρώπης το 2015. Επιπρόσθετα, η έρευνα έφερε στο φως τις εθνικιστικές τάσεις αλλά και την πολιτική μεροληψία σε ορισμένες εφημερίδες τής κατά τα άλλα ουδέτερης ευρωπαϊκής δημοσιογραφίας.

Η έρευνα διαπίστωσε ότι οι εφημερίδες στη Δυτική Ευρώπη ήταν γενικά πιο συμπονετικές προς το δράμα των μεταναστών και των προσφύγων σε σύγκριση με τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και της Βαλτικής, που παρέμειναν σε γενικές γραμμές «αρνητικές, απαθείς και αντιευρωπαϊκές».

Οι πολιτικές σκοπιμότητες της σύνταξης ήταν ιδιαίτερα εμφανείς προς εκείνα τα θέματα και τις ειδήσεις που αφορούσαν περισσότερο την πολιτική (είτε σε τοπικό είτε ευρωπαϊκό επίπεδο) παρά θέματα ανθρωπιστικού ενδιαφέροντος και ξεπερνούσαν τα εθνικά σύνορα, σύμφωνα με την έρευνα. Οι συντηρητικής απόκλισης εφημερίδες σε όλη την Ευρώπη ήταν πολύ πιο αρνητικές όταν καλούνταν να καλύψουν τις επιπτώσεις του μεταναστευτικού κύματος που θα είχε για τη χώρα τους, αλλά και το πώς η Ευρωπαϊκή Ενωση θα αντιμετώπιζε το όλο ζήτημα της προσφυγικής κρίσης. Στην Ιταλία, η δεξιών αποκλίσεων «Il Giornale», σύμφωνα με τους ερευνητές, ήταν ιδιαίτερα αρνητική απέναντι στους μετανάστες που έρχονταν κατά κύματα στην χώρα καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου που μελετήθηκε. Σε άλλες χώρες, παρόμοιας πολιτικής απόκλισης εφημερίδες, όπως η «Daily Mail» και η «Telegraph» στη Βρετανία, η «Frankfurter Allgemeine Zeitung» στη Γερμανία, η «Mlada fronta Dnes» στην Τσεχία και η «Rzeczpospolita» στην Πολωνία, επίσης έτειναν να είναι πιο αρνητικές όσον αφορά τον αντίκτυπο που θα είχε η ροή των προσφύγων και μεταναστών στις χώρες τους και τον χειρισμό των κυβερνήσεών τους. Αριστερού προσανατολισμού εφημερίδες, όπως η «Guardian» στη Βρετανία, η «Tageszeitung (ΤΑΖ)» στη Γερμανία και η «Repubblica» είχαν πιο μετριοπαθή έως και φιλική κάλυψη υπέρ των προσφύγων γενικότερα.

Αν και οι εφημερίδες στο πλαίσιο των διεθνών ειδήσεων συνήθως εκφράζουν απόψεις που είναι αν όχι παρόμοιες, τουλάχιστον συμπαθείς με τις προτεραιότητες της εξωτερικής πολιτικής των κυβερνήσεών τους, η γνωστή μας «Bild» εξέπληξε τους αναλυτές. Η πολιτική της γραμμή παραδοσιακά θεωρείται μαχητική, ακόμη και εχθρική απέναντι στους πρόσφυγες. Ομως, κατά τη διάρκεια του Σεπτεμβρίου δημοσίευσε έναν μεγάλο αριθμό θεμάτων ανθρώπινου ενδιαφέροντος για αυτούς. Οι ερευνητές διερωτήθηκαν πόσο χρόνο θα διαρκέσει ο ενθουσιασμός της «Bild» για τους μετανάστες και πρόσφυγες. Πράγματι, όπως σχολιάζουν οι ερευνητές, από τις αρχές Οκτωβρίου τα πρωτοσέλιδα της «Bild» είχαν επανέλθει στην οικεία στάση τους.

Η έρευνα, που διενεργήθηκε από το Παρατηρητήριο της Ευρωπαϊκής Δημοσιογραφίας (EJO) και εστίασε σε εφημερίδες της Τσεχίας, της Γερμανίας, της Ιταλίας, της Λετονίας, της Πολωνίας, της Πορτογαλίας, της Βρετανίας και της Ουκρανίας, εξέτασε πώς τρεις εφημερίδες σε κάθε χώρα – αριστερών και δεξιών αποκλίσεων, καθώς και ταμπλόιντ εφημερίδων – κάλυψαν τρία σημαντικά γεγονότα που αφορούν τους μετανάστες και τους πρόσφυγες τον περασμένο Σεπτέμβριο. Οι ερευνητές βαθμολόγησαν τη δημοσιογραφική κάλυψη ανθρωπιστικών και εγχώριων ειδήσεων ως «θετική» (δηλαδή δίνοντας έμφαση στην ανθρώπινη διάσταση κ.λπ.), «αρνητική» (περιγράφοντας τους μετανάστες ως οικονομικούς ή «παράνομους», ενδεχομένως «μολυσμένους» από τους τρομοκράτες, βίαιους, «όχλο», «απομυζούν την κοινωνία» κ.λπ.) ή «αντικειμενική» (ουδέτερη αναφορά των γεγονότων). Ειδήσεις αναφορικά με την πολιτική της Ευρωπαϊκής Ενωσης βαθμολογήθηκαν με θετικό πρόσημο όπου επισημαίνεται τα κράτη – μέλη της ΕΕ να συνεργάζονται για την επίλυση της κρίσης, ως «αρνητική» όπου τονίστηκε η αδυναμία των μελών ή της πολιτικής της ΕΕ να συνεργαστούν, να αποδεχθούν ποσοστώσεις κ.λπ. Θα είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον η έρευνα αυτή να επαναληφθεί μετά τα πρόσφατα γεγονότα που έσπειραν τον τρόμο στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης και στην απόπειρα πολλών να συσχετίσουν το προσφυγικό κύμα με τρομοκράτες.

Τα γεγονότα που μελετήθηκαν ήταν: η είδηση και οι φωτογραφίες της σορού του τρίχρονου Αϊλάν (2 Σεπτεμβρίου), η ημέρα που η Γερμανία εισήγαγε ελέγχους στα σύνορα (13 Σεπτεμβρίου) και η Σύνοδος Κορυφής της Ευρωπαϊκής Ενωσης για μια κοινή ευρωπαϊκή προσέγγιση για την κρίση (23 Σεπτεμβρίου). Εξι χρονοδιαγράμματα εξετάστηκαν – δύο ημέρες πριν και δύο ημέρες έπειτα από κάθε γεγονός. Επιλέχθηκαν οι έντυπες παρά οι ψηφιακές εκδόσεις των εφημερίδων επειδή ήταν περισσότερο συγκρίσιμες στις οκτώ χώρες. Οι εφημερίδες που εξετάστηκαν ήταν: από Λετονία οι «Latvijas Avīze», «Diena», «Vesti Segodņa», από Βρετανία οι «Telegraph», «Guardian», «Daily Mail», από Γερμανία οι «Frankfurter Allgemeine Zeitung», «Bild», «ΤΑΖ», από Πολωνία οι «Gazeta Wyborcza», «Rzeczpospolita», «Fakt», από Ιταλία οι «Corriere della Sera», «La Repubblica», «Il Giornale» και από Ουκρανία οι «Den», «Segodnya» και «Fakty».