Η κατάρα του ΕΜΣΤ

Θα μπορούσε να είναι μια παρτίδα σκάκι για γερά νεύρα. Με κάθε κίνηση τα δεδομένα αλλάζουν. Δυο γυναίκες που έχουν ανέβει στη διευθυντική θέση του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης δοκιμάζουν τις δυνάμεις τους την ώρα που έχουν παγώσει τα τρία εκατομμύρια ευρώ της δωρεάς του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος. Παράλληλα, το πλήρως αναπλασμένο κτίριο (πρώην εργοστάσιο Φιξ – έδρα του ΕΜΣΤ) στην καρδιά της πόλης, έτοιμο από τον Φεβρουάριο του 2014, δεν έχει παραληφθεί ακόμη ούτε προσωρινά από το ελληνικό Δημόσιο.

Και μπορεί τα στοιχήματα για τη νικήτρια της παρτίδας να αλλάζουν ώρα με την ώρα, ίσως επειδή και οι δύο – η νυν Κατερίνα Κοσκινά και η προκάτοχός της και αποπεμφθείσα επί υπουργίας Κώστα Τασούλα, Αννα Καφέτση – έχουν δυνατά χαρτιά στα χέρια τους. Το βέβαιο είναι ότι όσο ο χρόνος περνά μοναδικός χαμένος είναι το ίδιο το μουσείο. Κι αυτό διότι όχι μόνο δεν ανοίγει το κτίριο με τις μόνιμες συλλογές του, παγιώνοντας την εικόνα της Αθήνας ως της μοναδικής ευρωπαϊκής πρωτεύουσας που δεν διαθέτει Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, αλλά και επειδή κινδυνεύει να χάσει και το κοινό που είχε αποκτήσει καθώς τον τελευταίο χρόνο έχει διακόψει την εκθεσιακή του πολιτική δεδομένου ότι ετοιμαζόταν να μπει στην τελική ευθεία των εγκαινίων. Προσδοκία που αποδείχθηκε για μια ακόμη φορά φρούδα, αφού ούτε στους πρώτους μήνες του 2015 άνοιξε, όπως προσδοκούσε ο Κώστας Τασούλας όταν ξήλωσε τόσο το Διοικητικό Συμβούλιο όσο και τη διευθύντρια, ούτε τον Οκτώβριο όπως ανακοίνωνε ο διάδοχός του Νίκος Ξυδάκης τον περασμένο Μάιο, οπότε και έσπευσε να παρουσιάσει στον Τύπο το άδειο κέλυφος.

Ο από μηχανής υπουργός

Ο πόλεμος που εξελίσσεται τις τελευταίες ημέρες, μετά την ανακοίνωση της έστω και προσωρινής απώλειας της δωρεάς του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, έχει έξυπνους και ικανούς αντιπάλους, αλλά κι έναν χαμηλών τόνων και με διπλωματικές διαθέσεις «από μηχανής θεό» που λαμβάνει τις αποφάσεις, τον νυν υπουργό Πολιτισμού. Ο Αριστείδης Μπαλτάς φαίνεται πως αντιμετωπίζει μια ενδεχόμενη αλλαγή στον διευθυντικό θώκο τής Καλλιρρόης χωρίς τις εντάσεις και τη δημόσια αντιπαράθεση που προκαλούσαν οι αντίστοιχες αλλαγές από τον προκάτοχό του.

Επισήμως το δόγμα που επικρατεί στον πέμπτο όροφο της οδού Μπουμπουλίνας είναι ότι «πρέπει πάση θυσία να ανοίξει το μουσείο άμεσα». Δόγμα διόλου πρωτότυπο, καθώς το έχουν υιοθετήσει όλοι όσοι έχουν περάσει από την υπουργική καρέκλα τα τελευταία χρόνια. Μόνο που αυτή τη φορά ο στόχος που έχει αναδειχθεί σε στείρο κλισέ μπορεί να παίξει καταλυτικό ρόλο στις εξελίξεις που αφορούν το άνοιγμα του ΕΜΣΤ στο ευρύ κοινό.

Στο πλαίσιο λοιπόν επίτευξής του, ποια από τις δύο καταξιωμένες ιστορικούς τέχνης θα κερδίσει τη μάχη και ενδεχομένως τον πόλεμο των εγκαινίων του «καταραμένου μουσείου»; Η επιφυλακτική στάση της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ απέναντι στην Κατερίνα Κοσκινά, τη νυν διευθύντρια του ΕΜΣΤ (η οποία διαδέχθηκε την αποπεμφθείσα από τον τότε υπουργό Κώστα Τασούλα διευθύντρια και κατά κοινή ομολογία «ψυχή» του μουσείου Αννα Καφέτση) είχε διαφανεί εξαρχής. Και παρά το γεγονός ότι διαθέτει και μεγάλη επαγγελματική εμπειρία και ισχυρές γνωριμίες στον κυβερνητικό χώρο, δεν αποδείχθηκαν αρκετά ώστε να μην εισπράξει δημοσίως την απαξίωση διά στόματος Ξυδάκη κατά το άνοιγμα (μόνο σε δημοσιογράφους και ανθρώπους της τέχνης) του κτιρίου τον Μάιο, όταν εκείνος δήλωνε ενώπιόν της ότι θα προχωρήσει σε διεθνή διαγωνισμό για να αποκτήσει το μουσείο τον διευθυντή που του αξίζει.

Η πολιτική της να κρατήσει γενικά χαμηλούς τόνους εκτιμάται ότι τη βοηθά ώστε να έχει εξαιρεθεί από την ευρύτερη κυβερνητική τακτική να αλλάζει πρόσωπα επιλεγμένα από την προηγούμενη κυβέρνηση και παρά το γεγονός ότι ειδικά για τη συγκεκριμένη περίπτωση ετίθετο πάντα σε υψηλή θέση και η ανάγκη ηθικής αποκατάστασης της προηγούμενης και ιδρυτικής διευθύντριας του ΕΜΣΤ.

Το πάγωμα της δωρεάς

Η είδηση ότι το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος αποσύρει τη δωρεά του, ωστόσο, ήταν αρκετή για να ανοίξει τον ασκό του Αιόλου. Το υπουργείο Πολιτισμού, θέλοντας σαφώς να απομακρύνει τον κίνδυνο να χρεωθεί το πάγωμα της δωρεάς, έσπευσε με ανακοίνωσή του να δηλώσει ότι είχε φροντίσει από την πλευρά του να ανταποκριθεί στα προαπαιτούμενα, επιρρίπτοντας την ευθύνη στη διευθύντρια που δεν έχει καταθέσει ακόμη τη μουσειολογική και τη μουσειογραφική μελέτη.

Το τοπίο, ωστόσο, δεν αποδείχθηκε τόσο ξεκάθαρο όσο φαινόταν εξαρχής. Την ώρα που πολλοί πλέον εκτιμούσαν ότι η επιστροφή της Αννας Καφέτση ήταν δρομολογημένη, η Κατερίνα Κοσκινά επέλεξε να κάνει ένα βήμα πίσω και ενώ δήλωνε αρχικά ότι η ανακοίνωση «θίγει την επαγγελματική και επιστημονική της υπόσταση» («Εφημερίδα των Συντακτών», 23/11/2015), εν συνεχεία με επιστολή της υποστήριζε ότι δεν υπάρχει κόντρα ανάμεσα σε εκείνη και το ΥΠΠΟ.

Το ερώτημα ωστόσο παραμένει: το μουσείο ποια από τις δύο θα το εγκαινιάσει; Οποια αποδείξει ότι μπορεί να το ανοίξει γρηγορότερα, φαίνεται να είναι το κριτήριο του Αριστείδη Μπαλτά, που επισήμως τουλάχιστον δεν φέρεται να διαλέγει στρατόπεδο, αλλά ικανό στρατηγό που θα κερδίσει την ώς τώρα χαμένη μάχη με τον χρόνο.

Εχει έτοιμες και ώριμες προς εφαρμογή τις μελέτες η Κατερίνα Κοσκινά; Κερδίζει. Αν η επιστημονική ομάδα συμβούλων του υπουργού κρίνει ότι δεν είναι πλήρεις οι προτάσεις της, τότε η επιστροφή της ιδρυτικής διευθύντριας του μουσείου – οι μελέτες της οποίας έχουν πάρει το πράσινο φως από το Συμβούλιο Μουσείων – θα πρέπει να θεωρείται πολύ πιθανή.

Οι εξελίξεις ενδέχεται να είναι ραγδαίες τις επόμενες ημέρες και ενώ στο μεταξύ εκκρεμούν στη Δικαιοσύνη τόσο η προσφυγή της Κατερίνας Κοσκινά σχετικά με τη διεκδίκηση τετραετούς θητείας (σύμφωνα με τον διορισμό της θα παρέμενε στη θέση της ώς τις 14 Ιανουαρίου 2016, ουσιαστικά δηλαδή όσο διάστημα απέμενε μέχρι τη λήξη της θητείας της προκατόχου της) όσο κι εκείνη της Αννας Καφέτση – υπόθεση που έχει αναβληθεί ήδη δυο φορές – για την αποπομπή της.

Είτε υπάρξει είτε όχι αλλαγή στο τιμόνι του μουσείου, η αλήθεια είναι ότι συναγερμός δεν θα χτυπήσει στην κοσμική Αθήνα λόγω άμεσων εγκαινίων. Πρώτον, διότι για να ανοίξει η κόκκινη πύλη εισόδου επί της Καλλιρρόης θα πρέπει να παραληφθεί το κτίριο έστω και προσωρινά από τον εργολάβο σύμφωνα με την προκήρυξη του διαγωνισμού, κάτι που δεν έχει συμβεί ώς τώρα (παρά μόνο ο ημιώροφος και ο πρώτος όροφος, όπου έχει εγκατασταθεί το προσωπικό), ενώ η επίσημη παραλαβή έχει οριστεί για τις 20 Φεβρουαρίου, οπότε και κλείνει το έργο. Δεύτερον, διότι πρέπει μεταξύ άλλων να γίνει προμήθεια και εγκατάσταση εξοπλισμού, προσλήψεις και εκπαίδευση προσωπικού, διαδικασίες που βρίσκονται σε εκκρεμότητα και απαιτούν αρκετούς μήνες για να ολοκληρωθούν.

Τα έξοδα λειτουργίας

Και ενώ όλα αυτά τα πρακτικά και διαδικαστικά θέματα ζητούν λύσεις που αφορούν τη λειτουργία του κτιρίου, το μουσείο παραμένει κλειστό. Η τελευταία του έκθεση στον χώρο του Ωδείου Αθηνών (ένα από τα πολλά κτίρια που φιλοξένησαν τη δράση του ΕΜΣΤ στα 10 χρόνια που περιπλανήθηκε λόγω των εργασιών στο εργοστάσιο Φιξ) ολοκληρώθηκε τον περασμένο Δεκέμβριο και έκτοτε σίγησε η εκθεσιακή του δραστηριότητα. Ακόμη όμως κι αν με ένα μαγικό ραβδάκι όλα αυτά τακτοποιούνταν άμεσα και το μουσείο εγκαινιαζόταν, ουδείς μπορεί να εγγυηθεί πως οι πύλες του θα έμεναν με άνεση ανοικτές στην Ελλάδα της οικονομικής κρίσης, καθώς μέχρι σήμερα το ΕΜΣΤ τα έβγαζε πέρα με ετήσια κρατική επιχορήγηση της τάξης των 400.000 ευρώ, ενώ από τη στιγμή που θα βάλει το κλειδί στην πόρτα του κτιρίου επί της Καλλιρρόης τα έξοδα λειτουργίας του εκτοξεύονται στα δύο εκατομμύρια ευρώ. Και η αλήθεια είναι πως το τελευταίο που χρειάζεται η πληγωμένη εικόνα της πόλης είναι ένα ακόμη μουσείο με κλειστές αίθουσες που θα ισορροπεί καθημερινά στην κόψη του ξυραφιού για να επιβιώσει.