Το μυστήριο του Ισλαμικού Κράτους

Ο Αχμάντ Φαντίλ ήταν 18 ετών όταν πέθανε ο πατέρας του το 1984. Οι φωτογραφίες του τον δείχνουν σχετικά κοντό και διοπτροφόρο. Δεν ήταν κακός μαθητής, αποφάσισε όμως να παρατήσει το σχολείο. Πολλοί στην πόλη του, τη Ζάρκα της Ιορδανίας, δούλευαν στα εργοστάσια υφασμάτων, όμως εκείνος επέλεξε να εργαστεί σε κατάστημα ενοικίασης βίντεο και κέρδιζε αρκετά χρήματα ώστε να αποκτήσει πολλά τατουάζ. Επινε αλκοόλ, έπαιρνε ναρκωτικά και είχε προβλήματα με την αστυνομία. Ετσι η μητέρα του τον έστειλε σε μια ισλαμική τάξη αυτοβοήθειας. Εκεί μπήκε σε ένα διαφορετικό μονοπάτι. Οταν πέθανε ο Αχμάντ Φαντίλ το 2006, είχε θέσει τα θεμέλια ενός ισλαμικού «χαλιφάτου» 8 εκατομμυρίων ανθρώπων που ήλεγχε μια περιοχή μεγαλύτερη από την Ιορδανία.

Η άνοδος του Αχμάντ Φαντίλ – ή όπως έγινε αργότερα γνωστός στην τζιχάντ Αμπου Μουσάμπ αλ Ζαρκάουι – και της οργάνωσης Ισλαμικό Κράτος που δημιούργησε, παραμένει σχεδόν ανεξήγητη. Το 2003, όταν ξεκίνησε τις επιχειρήσεις της στο Ιράκ, πολλοί νόμιζαν ότι επρόκειτο για άλλη μια ομάδα που θα χαθεί. Παρά την αμερικανική επέμβαση στο Ιράκ εκείνη τη χρονιά, τα σύνορα της Συρίας και του Ιράκ ήταν σταθερά. Ο κοσμικός αραβικός εθνικισμός φαινόταν να έχει θριαμβεύσει πάνω στις φυλές και τη θρησκεία. Διαφορετικές εθνικές και θρησκευτικές κοινότητες – οι Γεζίντι, οι Σαμπάκ, οι σιίτες, οι σουνίτες, οι χριστιανοί και άλλοι – συνέχιζαν να συνυπάρχουν, όπως συνέβαινε την τελευταία χιλιετία. Οι Ιρακινοί και οι Σύροι είχαν μεγαλύτερα εισοδήματα, εκπαίδευση, συστήματα υγείας, υποδομές και, θεωρητικά, ένα καλύτερο μέλλον από τους υπόλοιπους πολίτες του αναπτυσσόμενου κόσμου. Ποιος μπορούσε τότε να φανταστεί ότι το κίνημα που ιδρύθηκε από έναν υπάλληλο βιντεοκλάμπ στην επαρχία της Ιορδανίας θα κατελάμβανε το 1/3 των εδαφών της Συρίας και του Ιράκ, θα διέλυε όλους τους ιστορικούς θεσμούς και – νικώντας τις στρατιωτικές μηχανές των πιο πλούσιων κρατών του κόσμου – θα έφτιαχνε μια μικρή αυτοκρατορία;

Είναι εύκολο να αφηγηθούμε τα γεγονότα, αλλά πολύ πιο δύσκολο να τα κατανοήσουμε. Ξεκινούν το 1989 όταν ο Ζαρκάουι, με την έμπνευση που άντλησε από την ισλαμική τάξη αυτοβοήθειας, ταξιδεύει στο Αφγανιστάν «για να κάνει ιερό πόλεμο». Για την επόμενη δεκαετία παίρνει μέρος στον αφγανικό εμφύλιο πόλεμο, οργανώνει τρομοκρατικές επιθέσεις στην Ιορδανία, μπαίνει στις φυλακές και επιστρέφει – με τη βοήθεια της Αλ Κάιντα – για να φτιάξει στρατόπεδο εκπαίδευσης στη Χεράτ του Δυτικού Αφγανιστάν. Τα βρίσκει με τους Ιρανούς και κατόπιν στρέφεται εναντίον τους. Το 2003, με τη βοήθεια ανθρώπων του Σαντάμ, δημιουργεί ένα παράνομο δίκτυο στο Ιράκ. Στοχεύοντας σε σιίτες και τους ιερούς τους τόπους, μετατρέπει μια εξέγερση εναντίον των αμερικανικών στρατευμάτων σε εμφύλιο μεταξύ σουνιτών και σιιτών.

Ο Ζαρκάουι σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια αμερικανικής αεροπορικής επίθεσης το 2006. Ομως η οργάνωσή του επιβίωσε απέναντι στην αμερικανική στρατιωτική μηχανή των 170.000 στρατιωτών και των 100 δισεκατομμυρίων δολαρίων τον χρόνο. Το 2011, μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ, ο νέος ηγέτης του Ισλαμικού Κράτους Αμπου Μπακρ αλ Μπαγκντάντι επεκτάθηκε στη Συρία και αποκατέστησε την παρουσία στο Βορειοδυτικό Ιράκ. Τον Ιούνιο του 2014 το ISIS κατέλαβε τη Μοσούλη – τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη του Ιράκ – και τον Μάιο του 2015 την ιρακινή πόλη Ραμάντι και την Παλμύρα της Συρίας, ενώ οργανώσεις που συνδέονται με το Ισλαμικό Κράτος κατέλαβαν το αεροδρόμιο της Σύρτης στη Λιβύη. Σήμερα, 30 χώρες, μεταξύ των οποίων η Νιγηρία, η Λιβύη και οι Φιλιππίνες, έχουν ένοπλες ομάδες που ισχυρίζονται ότι συνδέονται με το Ισλαμικό Κράτος.

Οι θεωρίες που έχουν διατυπωθεί για τη γοργή ανάπτυξη του ISIS είναι πολλές: ο θυμός των σουνιτών, η υποστήριξη από άλλες χώρες και ομάδες, οι εκστρατείες της οργάνωσης στα social media, οι τακτικές της, ο τρόπος διακυβέρνησης των περιοχών που ελέγχει, τα μεγάλα έσοδά της και η ικανότητά της να προσελκύει δεκάδες χιλιάδες ξένους μαχητές. Ομως πολλά παραμένουν και τα ερωτηματικά.

Καταρχήν υπήρχαν πολλές άλλες ένοπλες ομάδες που διεκδικούσαν να γίνουν εκφραστές του «σουνιτικού θυμού». Ακόμα και για τους σκληραγωγημένους ηγέτες τους η δίψα του Ζαρκάουι για αίμα ήταν πρωτοφανής – τινάζει με εκρηκτικά τα κεντρικά γραφεία του ΟΗΕ στη Βαγδάτη, εμφανίζεται σε βίντεο να κόβει το κεφάλι αμερικανού ομήρου, καταστρέφει σιιτικά τεμένη και σκοτώνει εκατοντάδες παιδιά στο Ιράκ. Οταν πραγματοποιεί τρεις ταυτόχρονες βομβιστικές επιθέσεις σε ξενοδοχεία στην Ιορδανία – σκοτώνοντας 60 πολίτες σε γαμήλιο πάρτι -, τον αποκηρύσσουν οι γέροντες της φυλής του. Ακόμα και οι ηγέτες της Αλ Κάιντα του δίνουν μικρή χρηματική βοήθεια διότι τον θεωρούν υπερβολικά αιμοσταγή και όχι εύκολα ελέγξιμο. Τον κατηγορούν μάλιστα ότι «οι μισές από τις μάχες του δίνονται στο πεδίο των ΜΜΕ». Αυτό όμως τελικά θα αποδειχθεί ισχυρός πόλος έλξης για νέους από όλο τον κόσμο.

Η πολεμική ιστορία διδάσκει ότι οι ένοπλες ομάδες πρέπει να κινούνται διαρκώς και να μη δίνουν μάχες παραμένοντας σ’ ένα σημείο. Το ISIS έκανε διαρκώς το αντίθετο. Ο Ζαρκάουι έχασε χιλιάδες μαχητές προσπαθώντας να παραμείνει στη Φαλούτζα το 2004. Η ικανότητά του να ελέγχει πόλεις όπως η Μοσούλη θεωρείται ότι παίζει σημαντικό ρόλο στην απήχηση που έχει στους ξένους που σπεύδουν να ενταχθούν στις γραμμές του. Αφότου οι Αμερικανοί έφυγαν από το Ιράκ, το Ισλαμικό Κράτος επέλεξε να μην ανασυνταχθεί εκεί, αλλά να εισβάλει στη Συρία πολεμώντας ταυτόχρονα και το καθεστώς Ασαντ και τους αντάρτες του Ελεύθερου Συριακού Στρατού, ενώ το 2014 άνοιξε μέτωπο και με τους Κούρδους.

Ο Αϊμέν Γιαβάντ αλ Ταμίμι, ειδικός στη Μέση Ανατολή, εξηγεί ότι το ISIS έχει δημιουργήσει περίπλοκες δομές δημόσιων υπηρεσιών και έχει αναλάβει τα πάντα – ακόμα και την αποκομιδή σκουπιδιών. Επιβάλλει φόρους στους εργαζομένους και στα περιουσιακά στοιχεία και φυσικά έχει μεγάλα έσοδα από το λαθρεμπόριο πετρελαίου και την αρχαιοκαπηλία. Ανταποκρίσεις μεγάλων ξένων ΜΜΕ περιγράφουν πως πλέον πολλοί σουνίτες στο Ιράκ και στη Συρία αισθάνονται ότι το Ισλαμικό Κράτος είναι ο μοναδικός πιθανός εγγυητής της ειρήνης και της ασφάλειας και η μοναδική τους άμυνα έναντι των σκληρών αντιποίνων από τις κυβερνήσεις της Δαμασκού και της Βηρυτού.

Η ευρύτατη χρήση των social media του έδωσε άλλη δυναμική. Σύμφωνα με έρευνες, το 2014 υπήρχαν 45.000 ενεργοί λογαριασμοί μελών του Ισλαμικού Κράτους. Μεταξύ 2012 και 2014 τουλάχιστον 20.000 ξένοι εντάχθηκαν στις τάξεις της οργάνωσης. Και όχι μόνο από φτωχές χώρες αλλά και από πλούσιες, όπως η Νορβηγία και ο Καναδάς. Τι άλλαξε εκείνη την περίοδο; Το ISIS είχε καταλάβει μεγάλες περιοχές και άρχισε να προβάλλει το παραμύθι ενός «χαλιφάτου». Αντιλαμβανόμενη τους κινδύνους, η διεθνής κοινότητα στρέφεται προς την περιοχή και αποφασίζει να ενισχύσει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Λόγω αυτού, οι προβλέψεις έλεγαν ότι μέσα στο 2015 οι τζιχαντιστές θα εκδιώκονταν από τη Μοσούλη. Οχι μόνο δεν έγινε κάτι, αλλά τον περασμένο Μάιο το Ισλαμικό Κράτος κατέλαβε την Παλμύρα στη Συρία και σχεδόν ταυτόχρονα το Ραμάντι στο Ιράκ – εκεί 300 μαχητές του ISIS εξεδίωξαν χιλιάδες εκπαιδευμένους και βαριά οπλισμένους ιρακινούς στρατιώτες.

Οι τζιχαντιστές ελέγχουν πλέον μια τεράστια περιοχή – μεγάλο κομμάτι του Ιράκ και σχεδόν τη μισή Συρία. Μια περιοχή πολύ μεγαλύτερη από εκείνη που μπορούσαν να φανταστούν οι Αμερικανοί όταν ο Τζορτζ Μπους ανακοίνωνε τον «πόλεμο εναντίον της τρομοκρατίας». Και καμία από τις αναλύσεις – στρατιωτικών, διπλωματών, στελεχών μυστικών υπηρεσιών, πολιτικών ή δημοσιογράφων – δεν μπορεί, μέχρι στιγμής, να εξηγήσει τη, μέσα σε λίγα χρόνια, γιγάντωση του Ισλαμικού Κράτους.