Ο επικοινωνιακός απόηχος του τρόμου

Η πρόσφατη τρομοκρατική επίθεση στο Παρίσι επαναφέρει στις μνήμες όχι μόνο την 11η Σεπτεμβρίου, το Λονδίνο ή τη Μαδρίτη, αλλά και την πολύπλευρη εμβέλεια και λειτουργία της μαζικής επικοινωνίας, έστω και στην εποχή της απομαζικοποίησης.

Εως τώρα θα πίστευε κανείς ότι η επικοινωνιακή στρατηγική του Ισλαμικού Κράτους θα εστιαζόταν κυρίως στη λογική των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, τόσο ως προς τη στρατολόγηση και τον προσηλυτισμό όσο και προς την επικοινωνιακή της εμβέλεια. Ακόμη μία φορά φαίνεται ότι οι Δυτικοί έχουν κάνει λάθος. Σκόπιμα ή όχι, με γνώση ή κι από ένστικτο, οι επιθέσεις δεν έχουν αποκλειστικό και μόνο στόχο να σπείρουν τον φόβο και τον τρόμο, αλλά και λόγω της συγκλονιστικής εμβέλειας του γεγονότος να αναρριχηθούν στην πρώτη θέση της θεματολογίας σε όλα τα μέσα ενημέρωσης του κόσμου, μικρά ή μεγάλα, νέα ή παλαιά, να αποκτήσουν δηλαδή οικουμενικότητα.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σε τέτοιες περιπτώσεις λειτουργούν συμπληρωματικά, όμως σε καμία περίπτωση δεν έχουν τέτοια αποφασιστική σημασία όσο η διάδοση του μηνύματος στην οικουμένη. Σε ένα τέτοιο συμβάν δεν μπορεί να υπάρξει έλεγχος και αξιολόγηση της πληροφορίας από τους δημοσιογράφους. Μπορεί ο κάθε χρήστης του Διαδικτύου να σχολιάζει, να ποστάρει ή να κοινοποιεί, αλλά όλοι στρέφονται στην εικόνα του ηγεμονικού μέσου που παραμένει η τηλεόραση.

Το Φρούριο που πέφτει. Αν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης οι άνθρωποι του Ισλαμικού Κράτους εμφανίζονται δραστήριοι και γνωρίζουν, σύμφωνα με όσα έχουν γραφεί στον Τύπο, πώς να στρατολογούν από τις δυτικές κοινωνίες νεαρά άτομα που νιώθουν κυρίως κοινωνικά αποκλεισμένα ή στο περιθώριο, στα μέσα μεγάλης εμβέλειας (τα αποκαλούμενα «mainstream») γνωρίζουν πώς να τους προσελκύουν όχι μόνο την προσοχή αλλά και να μην μπορούν να αποσιωπήσουν ή παραβλέψουν το γεγονός, καθώς στα μάτια του μέσου ευρωπαίου πολίτη (και όχι μόνο) καταρρέει η καθησυχαστική εικόνα του «Φρουρίου Ευρώπη».

Στο επίπεδο της επικοινωνίας θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι η σχέση της τρομοκρατίας με τα μέσα ενημέρωσης είναι στενή. Αλλωστε, η προσέλκυση του ενδιαφέροντος των μέσων ενημέρωσης αποτελεί έναν από τους βασικούς στόχους των περισσότερων τρομοκρατικών οργανώσεων. Πρόκειται για μια μορφή «στοχευμένης επικοινωνίας», με σκοπό την αύξηση της επιρροής των μηνυμάτων της, εστιάζοντας την προσοχή σε αξιοπρόσεκτα γεγονότα και διατηρώντας συγκεκριμένα θέματα στην επικαιρότητα διαμέσου της επανάληψης. Αλλωστε, είναι γνωστό ότι όλοι αναζητούν εναγωνίως το «οξυγόνο της δημοσιότητας».

Κι αυτό γιατί μια τρομοκρατική ενέργεια, πέρα από τον φόβο και τον πανικό που προκαλεί και δυστυχώς τα αθώα θύματα που σπέρνει στο διάβα της, έχει πάντα, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, ως ζητούμενο την εκτενή δημοσιότητά της. Η βία είναι συχνά ένα μέσο πρόσβασης στα μέσα ενημέρωσης και από μόνη της αποτελεί ένα μήνυμα. Ετσι, τα ΜΜΕ αναπόφευκτα εμπλέκονται σε αυτή τη διαδικασία καθώς το αιτούμενο της δημοσιότητας των τρομοκρατών δεν μπορεί να επιτευχθεί παρά μόνο διαμέσου των MME (δεν είναι τυχαίος, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, ο εξαναγκασμός των ομήρων στο Μπατακλάν από τους τρομοκράτες να τηλεφωνούν στα ΜΜΕ).

Οπως συνιστά η διεθνής έρευνα, μια τρομοκρατική πράξη λειτουργεί ως μια επικοινωνιακή σκόπιμη πράξη τόσο σε διαπροσωπικό όσο και σε μαζικό επίπεδο. Καθώς οι ενέργειες και τα μηνύματά της ηθελημένα απευθύνονται σε συγκεκριμένα ακροατήρια, χρησιμοποιούν σκόπιμα τους μαζικούς διαύλους ενημέρωσης για να εκμαιεύσουν τις επιθυμητές αντιδράσεις του κοινού. Αν το μήνυμα δεν επισύρει με βίαιο τρόπο την προσοχή μας, έχουμε την τάση να το αγνοούμε. Μέχρι τον 20ό αιώνα, η βία προβαλλόταν σε ένα απόμακρο μαζικό ακροατήριο συνήθως με διαφορετική και λιγότερο αισθητή επίδραση. Οι τρομοκράτες απευθύνονται στο γενικό κοινό μέσα από τα ΜΜΕ αποσκοπώντας να τη μεγεθύνουν από την προβολή των μέσων ενημέρωσης.

H πρόσφατη τρομοκρατική επίθεση, όπως και οι προηγούμενές της, αντανακλά τα παραπάνω στοιχεία. H επίθεση είχε στόχο όχι μόνο εκατοντάδες αθώους πολίτες, αλλά και την πρόκληση γενικού φόβου, αν όχι πανικού, με όλα τα επακόλουθα. Σε αυτό συνέβαλ αν οι επιδέξιες τηλεοπτικές απειλές που διοχετεύτηκαν διαμέσου των εκπροσώπων του Ισλαμικού Κράτους. Εκτοξεύοντας νέες απειλές, προκαλούν παράλληλα τον φόβο του απλού πολίτη, ο οποίος ζει με τον τρόμο τού να γίνει κάποια στιγμή θύμα. Και εξαιτίας αυτού του φόβου τέτοιες πράξεις έχουν σημαντικό αντίκτυπο, που είναι και το ζητούμενο.

Η επιτυχία ή η αποτυχία της τρομοκρατίας στην επικοινωνιακή της διάσταση μπορεί να γίνει αντιληπτή ως η ικανότητά της να επιτύχει το αποτέλεσμα που επιδιώκει στο ευρύτερο κοινό. Το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα μπορεί να είναι δύσκολο να αξιολογηθεί ή αντίθετα μπορεί και να αξιολογείται εύκολα, όπως η αλλαγή στις στάσεις του κοινού – π.χ., περισσότερη ασφάλεια με περιορισμό ατομικών ελευθεριών, ακόμη υψηλότερα τείχη στο «Φρούριο Ευρώπη» ή και το ακριβώς αντίθετο, να μην ανακατεύονται οι Δυτικοί (οι αποκαλούμενοι «σταυροφόροι») στα της Ανατολής. Αν και σπάνια, οι θεωρητικές προσεγγίσεις στη μαζική επικοινωνία έχουν χρησιμοποιηθεί στη μελέτη του φαινομένου της τρομοκρατίας, ο τρομοκράτης ως πρότυπο μαζικού προπαγανδιστή υιοθετηθεί την άποψη ότι τα μέσα ενημέρωσης επηρεάζουν την κοινή γνώμη, ότι θα αναφέρονται επί μακρόν σε διάφορες πτυχές του συμβάντος κι έτσι θα κρατήσουν τον απόηχο της ενέργειας και του φόβου στις υψηλές θέσεις της δημόσιας θεματολογίας για αρκετό καιρό.