Περί γενοκτονίας

Φέτος μόλις το καλοκαίρι στην Επίδαυρο και στη συνέχεια σε όλη την Ελλάδα για πολλοστή φορά παίχτηκαν οι «Τρωάδες» του Ευριπίδη (τρεις φορές έχουν παιχτεί εκεί με τη δική μου μετάφραση και διαφορετική σκηνοθεσία).

Βέβαια, σπανίως βλέπει κανείς στην Επίδαυρο πλέον πολιτικούς. Ισως γιατί οι σύγχρονοί μας παντογνώστες δεν έχουν ανάγκη από την προφητική και διεισδυτική ματιά των μεγάλων δημιουργών. Το γράφω πάλι. Ποτέ κανείς πολιτικός δεν άκουσε τους ποιητές που προειδοποιούσαν, από τον Αισχύλο έως τον Μπρεχτ.

Ο αθηναίος έλλην τραγικός ποιητής σε αυτό του το έργο που δεν είναι και το μοναδικό σ’ αυτού του είδους την πολιτική κριτική μιλάει για μια γενοκτονία. Και θεωρεί υπεύθυνους τους Ελληνες και θύματα τους «Βαρβάρους». Και το τολμά μέσα στο διονυσιακό θέατρο παρουσία πολιτών που είχαν πριν από έναν χρόνο μετάσχει, με εντολή του παρόντος στην παράσταση πολιτικού ηγέτη του Κλέωνος, σε γενοκτονία.

Τι λέει ο Ευριπίδης; Αναφερόμενος στην πανελλήνια εκστρατεία εναντίον της Τροίας για την απελευθέρωση της απαχθείσας Ελένης και τη δεκαετή πολιορκία, όπου οι πολιορκητές, ως αυτονόητο, διατρέφονται ρημάζοντας την ξένη ενδοχώρα, τους καρπούς και τα ζωντανά, περιγράφει πως όταν με δόλο αλώθηκε το Ιλιον, ο νικητής στρατός με τις εντολές της εξουσίας του όχι μόνο λεηλάτησε την πόλη, όχι μόνο ισοπέδωσε και έκαψε όλο τον οικοδομικό ιστό, έσφαξε τους άνδρες αφού αιχμαλώτισε τις γυναίκες (ο Ευριπίδης δεν αναφέρει πουθενά αιχμαλωσία ανδρών – περιγράφει μόνο τη μοίρα των αιχμαλωτισμένων γυναικών που οδηγούνται στην Ελλάδα ως δούλες) και αφού είχε ξεκληρίσει όλο τον οικογενειακό ιστό της βασιλικής εξουσίας, έφθασε ώστε να μη μείνει ούτε υπόνοια τρωικού σπέρματος να γκρεμίσει από τα τείχη και να σκορπίσει το κορμάκι και το κεφαλάκι του νηπίου γιου του Εκτορος Αστυάνακτος. Είναι μία από τις απεχθέστερες πράξεις συμβολικής γενοκτονίας στη λογοτεχνία και στο θέατρο, τόσο όσο κάθε μεταγενέστερη να φαίνεται απλή αντιγραφή.

Αλλά οι αρειμάνιοι Ελληνες με την αλαζονεία του πορθητή θέλουν να αποκλείσουν ακόμη και τη θηλυκή πιθανότητα συνέχειας. Ο μέγας εραστής και θυσιαστής της κόρης του Ιφιγένειας Αγαμέμνονας βιάζει την παρθένα ιέρεια και κόρη της Εκάβης και του Πριάμου Κασσάνδρα και τη φέρνει στη συζυγική του κλίνη (ως προσφάι του, λέει η νόμιμη σύζυγος Κλυταιμνήστρα) αποκλείοντας την πιθανότητα να συνεχίσει τη σειρά της δυναστείας. Τη μικρότερη δε αδελφή της Πολυξένη, οι αδυσώπητοι εκείνοι δειλοί δολοφόνοι την σφάζουν στον τάφο του Αχιλλέα, έτσι για να ποτίσουν τη νεκρή του ψυχή με το αίμα μιας ξένης παρθένας αιχμάλωτης από ευγενική γενιά.

Δεν είναι η πρώτη φορά που θα παραπέμψω σε αποτρόπαιες πράξεις της Κλασικής Αθήνας αλλά δεν μας το επιτρέπει η επικαιρότητα να σιωπήσουμε. Ετσι στα ξαφνικά και από το τίποτε ο Ευριπίδης αναφέρθηκε ενώπιον του Δήμου σ’ ένα υλικό αντλημένο από τον κοινόχρηστο μύθο και τις αναφορές στα έπη; Οχι βέβαια. Οπως προείπα, είχε την προηγούμενη χρονιά προηγηθεί η γενοκτονία ενός ελληνικού νησιού από Ελληνες. Και ήταν γενοκτονία, όχι μόνο γιατί ξεκληρίστηκε όλος ο πληθυσμός (2.500 χρόνια πριν από τα ολοκαυτώματα του Αγίου Βαρθολομαίου, των Εβραίων και του Αρκαδίου, και των ελληνικών ολοκαυτωμάτων από τη γερμανική κατοχική κτηνωδία).

Ο Θουκυδίδης γράφει πως η Αθηναίοι στη Μήλο έσφαξαν όλους τους άνδρες ηβηδόν (από έφηβο και πάνω) και τις γυναίκες και τα παιδιά τα πούλησαν ως δούλους, έτσι ώστε για χρόνια πολλά η Μήλος ήταν «νήσος έρημος».

Γενοκτονία είναι όταν σ’ έναν συγκεκριμένο τόπο εξαφανίζεις τους κατοίκους έτσι ώστε να μην επιτρέψεις τη συνέχεια της γενιάς, όταν στον ίδιο λάκκο θάψεις παππού, γιο και εγγονούς. Οταν μιλάμε για γενοκτονία γνωρίζουμε πως Αρμένιοι και Πόντιοι σώθηκαν στα πέρατα του κόσμου πριν από το μακελειό ή γλιτώνοντας και δραπετεύοντας. Σημασία έχει ο σκοπός του σφαγέα και ο σκοπός του σφαγέα είναι το ξεκλήρισμα, όπου το βρει, όπως το βρει και ό,τι βρει.

Εγώ προσωπικά γράφω στα παλιά μου τα υποδήματα τους νομικούς και διπλωματικούς ορισμούς, τι είναι γενοκτονία και τι εθνοκάθαρση, τι ξεκλήρισμα και τι ολοκαύτωμα. Η ουσία είναι ο σκοπός. Και ο σκοπός των σφαγέων είναι να φέρουν με αποτελεσματικό και οριστικό τρόπο εις πέρας την εντολή που έχουν λάβει. Και κατά τη δυνατότητα που έχουν πασχίζουν να την εκτελέσουν στο έπακρον. Και η εντολή είναι να μην αφήσουν τίποτε ζωντανό. Αν κάποιοι κυνηγημένοι, προγραμμένοι ξεφύγουν, αυτό δεν απαλλάσσει την πράξη από το χαρακτηριστικό που έχει η εντολή: ξεκληρίστε τους.

Κάποιοι επιδέξιοι και αθλητικότεροι ιθαγενείς (οι βλακωδώς επονομασθέντες «Ινδιάνοι» της Βόρειας Αμερικής κατόρθωσαν να ξεφύγουν από το λεπίδι των κονκισταδόρων, απελευθερωμένων καταδίκων και φανατικών προτεσταντών. Αυτό δε σημαίνει πως ξεκληρίστηκαν, εκτός από κάποιες απομονωμένες περιοχές στα απόρθητα δάση και όρη, όλοι οι ντόπιοι κάτοικοι μιας ολόκληρης ηπείρου.

Γενοκτονία εφάρμοσαν και οι Βέλγοι στην Αφρική για να εκμεταλλευτούν τις περιοχές με τα χρυσωρυχεία και τα αδαμαντωρυχεία.

Οταν το 1990 βρέθηκα με επίσημη αποστολή στη Μόσχα και είχε δειλά αρχίσει η περεστρόικα, είχε διοργανωθεί στη σοβιετική πρωτεύουσα φεστιβάλ του Ποντιακού Ελληνισμού. Συνέδρια, συναυλίες, χορευτικά συγκροτήματα από την Ουκρανία, τη Γεωργία, την Αμπχαζία κτλ.

Τότε πληροφορηθήκαμε όλοι έκπληκτοι ότι ο Στάλιν, Γεωργιανός δε, είχε εφαρμόσει συστηματικό διωγμό των Ποντίων, κυρίως της Γεωργίας. Γνώρισα τότε γεωργιανής πολιτογράφησης Ποντίους (ρύθμιση ευγνωμοσύνης της Μεγάλης Αικατερίνης και του Μεγάλου Πέτρου για την εισαγωγή του σίτου στη Ρωσία μέσω των Ελλήνων του Πόντου που εγκαταστάθηκαν στη Γεωργία) που λόγω του πογκρόμ του Στάλιν είχαν καταφύγει σε κτηνοτροφικές μονάδες του Τατζικιστάν και άλλων ασιατικών μωαμεθανικών «δημοκρατιών» και για 50 χρόνια (έφυγαν έφηβοι γύρισαν επί Γκορμπατσόφ γέροι) δούλεψαν ως ποιμένες σε ασιατικά ποιμενοστάσια και εργάτες ανθρακωρυχείων. Πολλοί όμως χάθηκαν σε φυλακές, στρατόπεδα ή εκτελέστηκαν στη διάρκεια αιχμαλωσίας στις απάτητες περιοχές του Καυκάσου, σαν νέοι Προμηθείς.

Για να επανέλθω στη μεγάλη Λογοτεχνία και γύρω από τις γενοκτονίες ή τις εθνοκαθάρσεις. Σκεφθείτε πως ανάμεσα στους δύο αυτούς νομικούς και διπλωματικούς όρους έχουν χαθεί ψυχές.

Ο Αισχύλος στην «Ορέστεια» δύο φορές αναφέρεται στη γενοκτονία των Τρώων και αυτό 40 χρόνια πριν από τις «Τρωάδες». Τη μια φορά ο Αγαμέμνων, ο νικητής και πορθητής, όταν επιστρέφει στις Μυκήνες καυχιέται πως από την Τροία δεν έχει μείνει τίποτε παρά μόνο στον αέρα να κυκλοφορεί η μυρωδιά της χλιδής, ό,τι δηλαδή από καμένα έπιπλα, βαρέλια με προκοπή, υφάσματα, φαγητά επάνω στην εστία κατά την άλωση και αφιερώματα (εις μάτην) στους βωμούς των θεών.  

Και ο Χορός των αργείων γερόντων που υποδέχεται τον «ήρωα» φαντάζεται πως η πολεμική μηχανή των Ελλήνων λειτούργησε ως γάγγαμον, δηλαδή σαν σβάρνα δεμένη στη βάρκα του ψαρά ποντισμένη στη θάλασσα να σαρώνει τον βυθό και να καταστρέφει τα αβγά που αφήνουν βαθιά στην άμμο τα ψάρια για να γεννηθούν οι απόγονοι. Ιδού η γενοκτονία.

Και πάλι στην «Ορέστεια» ο Χορός των γερόντων αναθυμάται πως την ημέρα που απέπλεε ο στόλος για την Τροία φάνηκαν στον ουρανό δύο γυπαετοί, ένας μαύρος, ένας με λευκή ουρά και φερμάρισαν στον κάμπο μια λαγουδίνα έγκυο που έσπευσε να χωθεί στο λαγούμι της. Ορμησαν και την κατασπάραξαν. Αυτό ο Χορός το θεωρεί προμήνυμα δυσοίωνο για την εκστρατεία. Το ερμηνεύει ως σύμβολο που απεικονίζει τους δύο Ατρείδες, Αγαμέμνονα και Μενέλαο, που θα ξεκληρίσουν την Τροία. Υβρι ενάντια στη φύση (η λαγουδίνα και τα όρνια) και στην ανθρωπότητα (Ατρείδες – Τροία).

Ναι, μπορούμε σε εποχές που επιτρέπεται το κυνήγι να σκοτώνουμε λαγούς, αλεπούδες και αρκούδες. Οχι όταν εγκυμονούν. Για να διαιωνίζεται το είδος. Οχι στη γενοκτονία.

Θυμάστε τι απάντησε ο Μακρυγιάννης στους Βαυαρούς. Οσους και να ξεκληρίσετε έχουμε και μαγιά!