[Νύγδην] Και η λογοτεχνία;

Ενα άρθρο στη μεγάλη εφημερίδα της Δανίας «Politiken» για την τρέχουσα έκθεση βιβλίου στην Κοπεγχάγη ρωτούσε στον τίτλο του: «Βαρεθήκατε τις μυθοπλασίες;». Ανάμεσα στα ύποπτα για μπούχτισμα λογοτεχνικά είδη ο συντάκτης ανέφερε πρώτο πρώτο το αστυνομικό μυθιστόρημα. Και έκανε έπειτα αντιπροτάσεις για εκδηλώσεις που αφορούσαν μη λογοτεχνικά βιβλία. Φαίνεται πως στη Σκανδιναβία, το Ελντοράδο του σύγχρονου αστυνομικού μυθιστορήματος, υπάρχει ένα αίσθημα κορεσμού από το είδος αυτό που, όπως αφήνει να εννοηθεί το άρθρο, είναι ο κύριος τροφοδότης του μυθοπλαστικού πληθωρισμού.

Και μήπως μόνο στη Σκανδιναβία έχουν απαυδήσει από τα αστυνομικά; Πόσοι από εμάς που αγαπάμε το αστυνομικό μυθιστόρημα δεν βλέπουμε πως η βιομηχανοποίησή του το έχει αποστεγνώσει, απογομώσει, κάνοντας αυτό που ήταν κάποτε αιρετικό και ανατρεπτικό μια συνταγή βασισμένη στα υλικά μιας τυποποιημένης, προβλέψιμης και γι’ αυτό άσφαιρης κοινωνικής καταγγελίας; Χίλιες φορές προτιμότερες οι παλιές φυλλάδες με αστυνομικές ιστορίες παρά μυθιστορήματα που σκαρώνουν μια αστυνομική πλοκή για να σερβίρουν την κοινοτοπία της σκέψης και της γραφής ως κοινωνική διαμαρτυρία. Εκείνες τουλάχιστον δεν προσποιούνταν πως ήταν κάτι που δεν ήταν.

Ας προσέξουμε όμως ότι το άρθρο έθετε ζήτημα κόρου γενικά από τη μυθοπλασία. Και μάλιστα από την ίδια τη λογοτεχνία, γιατί το δεύτερο παράδειγμα του συντάκτη ήταν η «στιχουργία της ιδιωτικής καθημερινότητας» (δηλαδή σχεδόν η μόνη ποίηση που υπάρχει σήμερα). Σε μια λογοτεχνική παρέα όπου βρέθηκα μερικές φορές τον τελευταίο καιρό παρατήρησα ότι γίνονταν εκτενείς και ζωηρές συζητήσεις για ιστορικά και φιλοσοφικά συγγράμματα, για αυτοβιογραφίες, για μελέτες περί τη λογοτεχνία, αλλά καμία συζήτηση για κάποιο λογοτεχνικό βιβλίο. Μήπως ακόμη και οι ίδιοι οι λογοτέχνες δεν έχουν πια πολλή όρεξη να διαβάζουν λογοτεχνία και βρίσκουν άλλου είδους αναγνώσματα πιο ενδιαφέροντα ή πιο σημαντικά; Μήπως η εκδοτική και μιντιακή κυριαρχία του αστυνομικού και του ροζ μυθιστορήματος έχει κάνει τους συγγραφείς που αγωνιούν για την έκφραση να αισθάνονται πως ματαιοπονούν, πως δίνουν μάχες οπισθοφυλακής σε μια χαμένη υπόθεση, πως η λογοτεχνία επαναπροσδιορίζεται σήμερα με τρόπο που δεν τους περιέχει, αλλά και δεν τους αφορά;

Πρέπει βέβαια να σημειώσω ότι τα περισσότερα μέλη της παρέας για την οποία μίλησα πιο πάνω είχαμε τα χρονάκια μας. Είναι παρατηρημένο ότι από μια ηλικία και έπειτα οι αναγνώστες, ιδίως οι άνδρες, ενδιαφέρονται ολοένα λιγότερο για μυθοπλαστικά κείμενα και στρέφονται σε βιβλία με hard facts. Ισως η αίσθηση του τέλους που πλησιάζει γεννάει την ανάγκη να επισπεύσουμε την κατανόηση του κόσμου και της ζωής μας παρακάμπτοντας τις αβέβαιες ατραπούς της λογοτεχνικής φαντασίας. Ισως εμείς που αγαπήσαμε (και δεν έχουμε πάψει να αγαπάμε) τη λογοτεχνία αισθανόμαστε ότι ολοκληρώθηκε η «αισθηματική αγωγή» που μας έδωσε και μπορούμε πια, με αυτή τη σκευή, να προχωρήσουμε σε μια πλουσιότερη και βαθύτερη επικοινωνία με άλλες δημιουργίες του πνεύματος.

Οπωσδήποτε δεν θα πάψουμε να ξαναδιαβάζουμε τα κλασικά λογοτεχνικά κείμενα ή εκείνα που μας διαμόρφωσαν και να αναστοχαζόμαστε πάνω σε αυτά. Εχει και αυτό να κάνει με την ηλικία. Αλλά ίσως όχι μόνο με την ηλικία. Μπορεί να είναι βιαστικό και ισοπεδωτικό να μιλάει κανείς για παρακμή της λογοτεχνίας, αλλά πόσον καιρό έχει να φανεί ένα βιβλίο που να τάραξε τα πνεύματα και να ήταν πραγματικά σημαντική λογοτεχνία, όχι απλώς ένα μιντιακό πυροτέχνημα;