Νέα ερωτικά ήθη στον καιρό των Μνημονίων

Αρομάντικ. Ασέξουαλ. Μετροσέξουαλ. Πανσέξουαλ. Αγορίτσια. Το νέο λεξιλόγιο αποτυπώνει τις σύγχρονες σεξουαλικές προτιμήσεις. Που μπορεί πάντα να υπήρχαν αλλά τώρα πια ταξινομούνται, ομαδοποιούνται. Ενοποιούνται σε κοινότητες. Πολλές εξ αυτών αρθρώνουν λόγο, φτιάχνουν τα νέα αξιώματα. Τους νέους αποκλεισμούς. Το σεξ, ο ερωτισμός, οι σχέσεις βρίσκονται σήμερα σε έναν τρομερό ιστορικό πυκνωτή. Μια μετα-εποχή με άφυλα όντα ανατέλλει; Οχι, ηρεμία. Οι νέες ταυτότητες είναι ήδη παλιές. Την ίδια ώρα, για παράδειγμα, που η Βόρεια Ευρώπη έχει περάσει σε έναν μετα-ταυτοτικό δημόσιο λόγο, η συζήτηση στην Ελλάδα της μνημονιακής αφήγησης τώρα ανάβει. Χωρίς να σημαίνει πως και εδώ δεν έχουμε περάσει πίστα. Πλάι στη νέα ορολογία, που συμπυκνώνει τη νέα αναλογική και ψηφιακή εποχή, έχουμε τα κινήματα χειραφέτησης και δικαιωμάτων. Τις μικρές και μεγάλες νίκες τους. Την παράλληλη νομική μάχη για μια σειρά θεμάτων που αφορούν τους gay, τους διεμφυλικούς, το τρίτο φύλο. Καλωσήλθατε λοιπόν στον νέο μας θαυμαστό κόσμο, θα λέγαμε, με την καθυστέρηση ενός έντυπου και κλάσικ μέσου! Καλωσήλθατε σε πράγματα γνωστά και ήδη παρωχημένα, θα έλεγε ένας σημερινός 20άρης που θα μας διάβαζε και που μόλις θα έκανε log out και θα ολοκλήρωνε το φλερτ του στο chat του facebook. Η συζήτηση για τα νέα ερωτικά ήθη δεν θα μπορούσε να μην έχει στο επίκεντρο τις νέες ταυτότητες. Οι νέες ταυτότητες απ’ την άλλη αποτυπώνουν μέρος από τα νέα ερωτικά ήθη.

Ο επιταχυντής του Ιντερνετ άλλαξε τους όρους. Σχεδόν άλλαξε τη ζωή. Μήπως όμως όλη αυτή η νέα συνθήκη συντηρητικοποίησε τελικά τα ήθη; «Ζούμε στην εποχή της ταχύτητας και της ευκολίας. Αυτό έχει περάσει και στον τομέα των διαπροσωπικών σχέσεων. Στη γλώσσα των social media μεταφράζεται ως log in και log out. Δεκάδες εφαρμογές και νέοι τρόποι επικοινωνίας ωθούν τον καθένα εύκολα και ανώδυνα να αναζητά και να βρίσκει το διαδικτυακό ταίρι του. Η ασφάλεια της απόστασης και της μη άμεσης επαφής διευκολύνει να ξεπεραστούν ταμπού του παρελθόντος, ανεβάζει την αυτοπεποίθηση και τη διαθεσιμότητα. Αρκούν ελάχιστα, όπως μια έξυπνα τραβηγμένη φωτό (κατά προτίμηση selfie), ένα ευφάνταστο bio και πολλά “χιλιόμετρα” scroll down. Η απάντηση στο αν απελευθερώνουν το άτομο είναι ναι, ενώ η μαγική λέξη που κρύβεται είναι “επιφανειακότητα”. Ο συντηρητισμός δεν υφίσταται, ιδίως εάν λάβει κανείς υπόψη του ότι στους περισσότερους λογαριασμούς δεσπόζουν φωτογραφίες που μόνο σε ιατρείο γυναικολόγου συναντώνται. Ή σε soft porn», μου λέει η σεξολόγος Σμαρούλα Κυριαζίδη.

«Σύμφωνα με τον Στιούαρτ Χολ, οι πολιτισμικές ταυτότητες προέρχονται από κάπου, έχουν ιστορία. Αλλά, όπως καθετί που είναι ιστορικό, υποβάλλονται σε συνεχείς μετασχηματισμούς. Μακριά από το να είναι αιώνια παγιωμένες σε κάποιο ουσιοκρατικό παρελθόν, υφίστανται το αέναο παιχνίδι μεταξύ ιστορίας, πολιτισμού και εξουσίας. Οι ταυτότητες είναι τα ονόματα που δίνουμε στους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους τοποθετούμαστε [από τους άλλους] και τοποθετούμε τους εαυτούς μας εντός των αφηγήσεων του παρελθόντος» λέει η Αγγελική Σηφάκη, υποψήφια διδάκτωρ στο Πρόγραμμα Σπουδών Φύλου του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης. Η ίδια ολοκληρώνει το διδακτορικό της πάνω στις λεσβίες εκπαιδευτικούς στην Ελλάδα. Και βέβαια με βοηθάει πολύ να κατανοήσω τη νέα ερωτική και σεξουαλική πραγματικότητα στο κομμάτι της γλώσσας και της επιστήμης: «Από τη μια, φαίνεται να υπάρχει ένας λογοθετικός πολλαπλασιασμός των “διαφορών” (π.χ. συνεχής ανάδυση όρων όπως αμετροσέξουαλ, πανσέξουαλ κ.τ.λ.) με σκοπό τόσο την ακριβέστερη περιγραφή της βιωμένης εμπειρίας όσο και την πρόσβαση στο δικαίωμα του αυτοκαθορισμού. Από την άλλη, στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης και του καπιταλιστικού τρόπου οργάνωσης των δυτικών κοινωνιών, ο πολλαπλασιασμός αυτός συχνά δείχνει να χάνει τον ριζοσπαστισμό του και να μετατρέπεται σε μια ποσοτική και όχι ποιοτική συσσώρευση διακριτών χαρακτηριστικών, που δημιουργεί καινούργιους αποκλεισμούς. Από αυτή την άποψη, η “διαφορά” δεν προβάλλεται ως αίτημα που οδηγεί σε κοινωνικές αλλαγές αλλά, έχοντας αφομοιωθεί από τον καπιταλισμό, χρησιμοποιείται εργαλειακά για την αύξηση της κατανάλωσης. Για παράδειγμα, από το αίτημα για κατάργηση του θεσμού του γάμου ως μηχανισμού καταπίεσης, περάσαμε στη διεκδίκηση του δικαιώματος του γάμου και στα γκέι ζευγάρια. Την ίδια ώρα πληροφορούμαστε ότι τον πρώτο χρόνο θεσμοθέτησής του, ο γκέι γάμος απέφερε 259 εκατ. δολάρια στα ταμεία της Νέας Υόρκης».

Οι νέες εφαρμογές γνωριμιών

Η νέα γεωγραφία των φύλων και της σεξουαλικότητας αναδιατάχθηκε από την ψηφιακή επέλαση των νέων μέσων. Των νέων εφαρμογών (ups). Για παράδειγμα έχουμε διάφορες νέες εφαρμογές γνωριμιών. Μια τέτοια είναι το tinder. Εδώ γίνεσαι μέλος, αναρτάς φωτογραφίες σου, ιεραρχείς τις προτιμήσεις σου και ξεφυλλίζοντας το ψηφιακό άλμπουμ των υπόλοιπων χρηστών βάζεις μια καρδούλα εκεί που σε ενδιαφέρει (χωρίς να σε δει άλλος). Αν άλλος χρήστης έχει επιλέξει εσένα με καρδούλα επίσης, το μέσο σάς ενημερώνει (τους δύο σας). Μια άλλη εφαρμογή είναι το grindr. Μπαίνεις σε μπαρ, ανοίγεις την εφαρμογή, εντοπίζεις ποιος άλλος έχει την ίδια εφαρμογή ακόμη και σε κοντινά άλλα μαγαζιά και οργανώνεις το καμάκι σου. Τα σώματα εδώ εμφανίζονται σαν ένα πακέτο από κάρτες με τα χαρακτηριστικά και τις προτιμήσεις τους. Ενα ερωτικό GPS ή ένας προχώ συνδυασμός ψηφιακών και αναλογικών μέσων με στόχο τη σχέση ή το one night stand. Αν προσθέσετε αυτές τις εφαρμογές στα κλασικά ιντερνετικά ήθη (για παράδειγμα φλερτ μέσω του chat στο facebook) αλλά και σε νέες χρήσεις όπως το chaturbate (που είναι η τοποθέτηση ερασιτεχνικής κάμερας στο δωμάτιό σου ακόμη και με χρηματικούς όρους), καταλαβαίνετε πως το πεδίο διευρύνεται και επιδρά σε κάθε νέο σεξουαλικό προσδιορισμό και τρόπο ερωτικής πολιορκίας.

Το ζήτημα των ταυτοτήτων

Η εποχή της Ευδοκίας όπου ο ματσό φαντάρος πολιορκεί την κοπέλα σε ταβέρνες με μουσαμάδες και σε τοπία με χώματα, έχει περάσει προ πολλού και στην Ελλάδα. Τα νέα ήθη κυριαρχούν από τα κάτω (ψηφιακές αλάνες), αναλύονται ή τεκμηριώνονται από τα πάνω (πανεπιστήμια, ιατρική) και συχνά γίνονται και pop θέματα στον Τύπο. Η συζήτηση για τη νέα ελευθεριότητα ή τα νέα όρια γίνεται παράλληλα με τη νομική κουβέντα. Τώρα στην Ελλάδα φαίνεται πως ωριμάζουν, για παράδειγμα, οι συνθήκες για το σύμφωνο συμβίωσης. Κάτι που άρχισε ως κουβέντα για την ταυτότητα και τα δικαιώματα. Επίσης μόλις προσφάτως είχαμε ακόμη δύο εξελίξεις: την αναγνώριση στη Γαλλία του λεγόμενου «ουδέτερου» φύλου· το Μουσείο Αμερικανικής Τέχνης Whitney στις ΗΠΑ έπαψε να έχει διακριτές τουαλέτες για το κοινό και πλέον η ταμπέλα αναγράφει: «Τουαλέτες για όλα τα φύλα».

«Τη δεκαετία του ’90 το πεδίο της δυτικής κριτικής θεωρίας γνώρισε πολλές και έντονες θεωρητικές διαμάχες σχετικά με το ζήτημα των ταυτοτήτων. Στην προσπάθεια κατανόησης των πυκνών κοινωνικών αλλαγών που λάμβαναν χώρα σε παγκόσμιο επίπεδο, τα διαφορετικά ρεύματα σκέψης (π.χ. αποδόμηση, queer θεωρία κ.τ.λ.) εντός της μεταδομιστικής προσέγγισης οδηγήθηκαν σε μια πλούσια επανανοηματοδότησή τους, η οποία διατυπώθηκε μέσα από μια πληθώρα ορισμών και λόγων: ταυτότητες επιτελεστικές, στρατηγικά ουσιοκρατικές, πολλαπλές, σε εξέλιξη, κατακερματισμένες, ρευστές, ριζωματικές, μεταβατικές, υβριδικές, διεθνικές, κοσμοπολίτικες. Την ίδια ώρα πλήθος κινημάτων (π.χ. φεμινιστικά, LGBT, μαύρων, αντιαποικιοκρατικά), εστιάζοντας και υιοθετώντας μια συγκεκριμένη ταυτοτική τοποθέτηση ως κυρίαρχη, ερχόταν στο προσκήνιο με αιτήματα την ανατροπή των κανονικοτήτων, έμφυλων, σεξουαλικών ή φυλετικών, που λειτουργούσαν ως μηχανισμοί καταπίεσης των μειονοτικών ομάδων, την επαναδιεκδίκηση της ορατότητας στον δημόσιο χώρο, την επανοικειοποίηση λέξεων με πρότερο αρνητικό περιεχόμενο. Με λίγα λόγια, με την έλευση της νέας χιλιετίας το διακύβευμα της ταυτότητας, ενώ σε ακαδημαϊκό επίπεδο συχνά συνοδευόταν από μια αίσθηση κούρασης και εξάντλησης, σε κινηματικό επίπεδο συνέχισε να αποτελεί έναν θεμελιώδη τρόπο αυτοπροσδιορισμού με σκοπό τη διεκδίκηση κοινωνικών δικαιωμάτων» μου λέει η Αγγελική Σηφάκη.

H νέα πορνογραφία

Εδώ βεβαίως η συζήτηση αφορά τον στεγνό «δικαιωματισμό». Οι νέες ταυτότητες και στην Ελλάδα – που συχνά περιγράφονται ως νέες φυλές – τώρα μοιάζουν να παίρνουν τον χώρο τους. «Σήμερα και στην Ελλάδα έχουμε μια μεγάλη διάκριση των ταυτοτήτων. Ασέξουαλ. Αφυλοι. Μπαϊσέξουαλ. Μια τέτοια κατάτμηση που οδηγεί σε μεγαλύτερους αποκλεισμούς. Αυτή η κατάτμηση προσδιορίζει όλο και πιο περιοριστικά την ταυτότητα. Και πέραν του φύλου (gender) υπάρχουν και οι κατηγορίες σε σχέση με τι σου αρέσει. Για παράδειγμα, δύο άτομα γίνονται ζευγάρι γιατί τους αρέσουν οι φράουλες. Ανήκω βέβαια σε μια παλιότερη γενιά που τα βλέπει λίγο αλλιώς τα πράγματα. Λόγου χάριν, μου φαίνεται ξένο να φανταστείς πως απλά έχεις σχέση με κάποιον ή το άυλο (μη ενσώματο φλερτ). Πολλές φορές δύο νέοι σήμερα ανταλλάσσουν φαντασιώσεις από το chat ή ακόμη και γυμνό περιεχόμενο, αλλά διά ζώσης συχνά δεν παίρνουν το ρίσκο» μου λέει η Εφη Γιαννοπούλου, μεταφράστρια και δημοσιογράφος που τώρα παρακολουθεί μεταπτυχιακό για τα φύλα στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

Σημαντική επίδραση στη νέα συζήτηση έχει η πορνογραφία, που με τη σειρά της επηρεάζεται από τη νέα πραγματικότητα. «Ο κόσμος προχωρά. Ταξιδεύει. Αλλάζει αντιλήψεις. Οι νεότερες γενιές έχουν λιγότερες αγκυλώσεις. Μέσα από το Ιντερνετ ενημερώνονται, γεφυρώνονται, συσπειρώνονται νέες κοινότητες. Βεβαίως όσοι κι εδώ έχουν μιλήσει για τη νέα πορνογραφία το έχουν κάνει είτε με τον κλασικό φεμινιστικό τρόπο είτε με όρους ψυχολογίας. Δηλαδή πώς η πορνογραφία επιδρά και τι αποτελέσματα έχει. Το θέμα όμως είναι να το δούμε και από τη σκοπιά των πολιτισμικών σπουδών όπως σε Βρετανία, Αυστραλία, Φινλανδία. Στις πολιτισμικές σπουδές δεν είναι ηθικά μεμπτή η πορνογραφία, αλλά έχει μια πολυπλοκότητα ως κοινωνική κατασκευή. Ας μην ξεχνάμε πως η πρώιμη πορνογραφία (τέλη 15ου αιώνα σε Γαλλία, Αγγλία, Ολλανδία) σε χαρακτικά ή ποιήματα καταδιωκόταν ως αντικαθεστωτική πρακτική που στηλίτευε την κοσμική εξουσία» μου εξηγεί η Λίζα Τσαλίκη, επίκουρος καθηγήτρια στο Τμήμα ΕΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών. «Με το Ιντερνετ τα πράγματα άλλαξαν. Ο κόσμος που είχε μια δυσκολία να συζητήσει, πως του άρεσαν για παράδειγμα τα μεγάλα στήθη, σήμερα βρίσκει εύκολα μια κοινότητα με ένα τέτοιο θέμα» συμπληρώνει η Τσαλίκη, που έχει κάνει μεγάλο αγώνα για την καθιέρωση των λεγόμενων porn studies και στην Ελλάδα, μέσα από πολιτισμική σκοπιά.

«Η αλήθεια είναι ότι στη χώρα μας υπάρχει δυσκαμψία στην έκφραση σε θέματα που εμπερικλείουν σεξουαλικές έννοιες. Η αναφορά και η έκφραση σεξουαλικών προτιμήσεων ή ταυτοτήτων οι οποίες παρεκκλίνουν από τα στερεότυπα, αποτελούν ταμπού και συχνά προκαλούν κοινωνική αμηχανία, με αποτέλεσμα οι πρώτες να παραμένουν σε λανθάνουσα μορφή ή να απωθούνται. Αυτό γίνεται κατανοητό από τον τρόπο που ο θεραπευόμενος προσπαθεί να το μεταδώσει στις συνεδρίες. Ο τόνος της φωνής αλλάζει, υποβόσκουν συνωμοσία και ενοχή, σαν να τον βαραίνει ένα μυστικό. Ωστόσο, παρατηρείται και το εξής φαινόμενο, στο οποίο έχουν συμβάλει τα social media, με τα άτομα να εκφράζονται σεξουαλικά με περισσή ευκολία, η οποία αρκετές φορές αγγίζει τα όρια της πρόκλησης. Η αποδοχή της κοινωνικά περιθωριοποιημένης σεξουαλικότητάς τους πηγάζει από τα likes» μου λέει η σεξολόγος Σμαρούλα Κυριαζίδη που ξαναπιάνει το νήμα «νέα ερωτικά ήθη και Ιντερνετ».

Τo fb και η συναισθηµατική χρεοκοπία

Αναπόφευκτα το θέμα πάει στο σήμερα και στη μνημονιακή εποχή. Μήπως η κουβέντα για τις νέες ταυτότητες και τους νέους όρους γίνεται σε ένα ανέραστο έδαφος; Ο καθ’ ύλιν ειδικός για να μιλήσει είναι ο ουρολόγος – ανδρολόγος δρ Κώστας Κωνσταντινίδης, πρόεδρος του Ανδρολογικού Ινστιτούτου Αθηνών: «Με το πρώτο σοκ του Μνημονίου είχαμε μείωση της συχνότητας. Λογικό. Είχαμε απογοήτευση. Κοινωνικούς κραδασμούς. Την εποχή πάντως της διαπραγμάτευσης, μέσω έρευνας, εντοπίσαμε πως είχε αυξηθεί η σεξουαλικότητα. Αυτό ερμηνεύεται με το “δεν θα με σκάσεις, εγώ θα ζήσω!”. Η σεξουαλικότητα βέβαια είναι λεπτό ζήτημα και δεν καταγράφεται σε στατικό σημείο».

Οι παρατηρήσεις του και για την επίδραση του facebook στο σεξ είναι ενδιαφέρουσες. «Το facebook και τα νέα μέσα είναι μια προέκταση του μυαλού και του χεριού μας. Νομίζω πως δεν απελευθερωνόμαστε. Παγιδευόμαστε σε μια αλυσίδα επικοινωνίας και σε μια εικόνα που θέλουμε να παρουσιάσουμε. Μπορεί το facebook να διευκολύνει τις συνήθειες, αλλά η απελευθέρωση δεν συντελείται από τα likes ή το φλερτ στο facebook. Το βαθύ τραύμα είναι πάντα το πώς μεγαλώσαμε. Τι φαντασιώσεις είχαμε. Οταν ξεγυμνώνεσαι εξάλλου, παραμένεις ένας βίαιος ουραγκοτάγκος» σημειώνει ο Κωνσταντινίδης, που επίσης μου αποκαλύπτει πως σήμερα το μεγαλύτερο άγχος του μέσου Ελληνα είναι η καλή επίδοση και το μέγεθος του πέους (κάτι που, όπως σημειώνει, ενέτεινε η πορνογραφία).

Αν σήμερα από τη μια κυριαρχεί ο «φθόνος του ξένου πέους», από την άλλη έχουμε και το φούντωμα του one night stand. «Oι προεκτάσεις της οικονομικής κρίσης αγγίζουν τις διαπροσωπικές επαφές καθώς και τον τρόπο σεξουαλικής έκφρασης των ατόμων. Η σεξουαλική μας ζωή δεν είναι παρά ένα καθρέφτισμα του τι συμβαίνει και στους υπόλοιπους τομείς της ζωής μας. Με άλλα λόγια, η καθήλωση, η στασιμότητα ή/και η απουσία ερωτικής επιθυμίας μπορεί να αντικατοπτρίζουν μια γενικότερη δυσθυμία για τις συνθήκες ζωής. Από την άλλη, το one night stand δεν θα το έθετα ως αποτέλεσμα μόνο της οικονομικής κρίσης, αλλά ενός γενικότερου επιφανειακού τρόπου ζωής, ο οποίος διοχετεύεται στον τρόπο με τον οποίο το άτομο συνδέεται σεξουαλικά. Το σεξ της μιας βραδιάς σε όρους οικονομίας είναι η “πτώχευση” των σχέσεων. Ειδικότερα, το άτομο δεν μπορεί να αντεπεξέλθει στις συναισθηματικές του υποχρεώσεις, δίνοντας ελάχιστα σε σύγκριση με εκείνα που απαιτεί μια υγιής σεξουαλική ζωή, γεγονός που σε βάθος χρόνου οδηγεί σε συναισθηματική χρεοκοπία. Το σεξ της μιας βραδιάς αποτελεί έκφραση οργής, έναν τρόπο επίθεσης στις εξωτερικές συνθήκες, με αποτέλεσμα την αυτοεπίθεση. Η πενιχρή συναισθηματική συναλλαγή ισοδυναμεί με ένα συναισθηματικό κραχ, με θύματα την εγγύτητα και την οικειότητα» μου λέει η σεξολόγος Σμαρούλα Κυριαζίδη.

Ερωτική αναρχία και σύγχρονη τέχνη

Οι νέες ταυτότητες, τα νέα ερωτικά ήθη, η νέα γλώσσα δεν θα μπορούσαν να λείπουν και από τη σύγχρονη τέχνη. «Σήμερα βλέπω μια αισθητική διαφορετική από τα 80s και 90s. Μια νέα γενιά ομοφυλόφιλων γυναικών, για παράδειγμα, που δουλεύει πάνω σε εικόνα και video art, βάζει όλο και πιο πολύ το ροζ χρώμα σαν μια επιστροφή σε μια χαμένη παιδικότητα αλλά με πολύ δυνατά σχόλια. Αυτό που σήμερα βλέπω επίσης είναι η ελευθερία πάνω στο πώς επινοείς το φύλο σου, είτε ως περσόνα είτε ως κομμάτι της νέας πραγματικότητας» δηλώνει ο Βασίλης Ζηδιανάκης, καλλιτεχνικός διευθυντής της κολεκτίβας και χώρου Atopos, όπου την Τετάρτη (18 Νοεμβρίου) ο εικαστικός Georges Jacotey παρουσιάζει μια ηχητική εγκατάσταση και μια live ανάγνωση πάνω στην περσόνα της Lana Del Rey. Συνοψίζοντας, η νέα ερωτική αναρχία και στην Ελλάδα του Μνημονίου έχει προχωρήσει στο πεδίο της γλώσσας. Εχει κάνει βήματα στο κομμάτι του αυτοπροσδιορισμού και των νέων ταυτοτήτων. Και παραμένει «κλασική» στη διάδρασή της με τη φτώχεια και τη γύρω επισφάλεια. Πρεκάριοι του έρωτα, ενωθείτε, θα λέγαμε, δεν έχετε να χάσετε τίποτα εκτός από το WiFi σας!