«Φόρος τιμής στο παρελθόν που αποτελεί ζωντανό παρόν»

Θα μπορούσε να είναι μια συνεπτυγμένη εκδοχή του «Πάρτι» που είχε στήσει με τους στίχους του το 1982 ο Λουκιανός Κηλαηδόνης, με τη διαφορά ότι εδώ οι διάσημοι καλεσμένοι είναι μόλις 13 και κατ’ αποκλειστικότητα Ελληνες: Σεφέρης, Ελύτης, Ρίτσος, Καζαντζάκης, Καρυωτάκης, Τσίρκας, Χαλεπάς, Καβάφης, Μπουζιάνης, Θεοδωράκης, Mπελογιάννης, Παναγούλης, Γλέζος.  Ολοι τους κοιτάζουν το 2015 μέσα από τα γεμάτα χρώματα τελάρα του Γιάννη Ψυχοπαίδη. Του ζωγράφου με την εφηβική ενέργεια και τη διεισδυτική και συχνά κριτική διάθεση, ο οποίος στα 70 του χρόνια αποφασίζει να παρουσιάσει τη δική του «Βιογραφία», γραμμένη όχι με λέξεις, αλλά μέσα από τα ομοιόμορφα πορτρέτα «προσώπων που αφορούν όλους μας διότι είναι πρόσωπα κοινής αναφοράς μέσα στον πολιτισμό, την πολιτική και την Ιστορία, αλλά κυρίως επειδή συνθέτουν ένα είδος πινακοθήκης ξεχωριστών ανθρώπων που με διαμόρφωσαν, με έπλασαν και ενστάλαξαν μέσα μου τις πρώτες βασικές αξίες ζωής» δικαιολογεί ο καλλιτέχνης τον τίτλο της έκθεσής του.

Γιατί επιλέξατε 13 πρόσωπα;

Δεν υπάρχει λόγος. Φτάνεις σε ένα σημείο που αισθάνεσαι ότι από εκεί και μετά ανοίγεται μια πολύ μεγάλη γκάμα και πρέπει να ζυγίσεις το ειδικό βάρος αυτών των ανθρώπων όχι με βάση τη σημασία που έχουν για την κοινωνία και τον ιστορικό τους τόπο και χρόνο, αλλά για σένα.

Για ποιον λόγο αισθανθήκατε τώρα την ανάγκη να μιλήσετε για τα πρόσωπα που σας καθόρισαν;

Η γέννηση ενός έργου δεν είναι κάτι συνειδητό. Συνειδητό είναι το πώς εξελίσσεται μια σειρά έργων που αποκτούν μια εσωτερική συνάφεια μεταξύ τους και ορίζουν ένα πεδίο σκέψης, ευαισθησίας, εικαστικής αντίληψης και φτιάχνουν αυτό το σύνολο που είναι η έκθεση. Κι αυτά τα έργα γεννήθηκαν από την ανάγκη να δηλωθεί κάτι πάρα πολύ προσωπικό και ταυτοχρόνως πολύ συλλογικό. Το μεγάλο ζητούμενο είναι πώς το συλλογικό γίνεται ατομικό και το αντίστροφο. Η διαπλοκή αυτών των στοιχείων με οδηγεί να βρω τον εαυτό μου μέσα σε μια ευρύτερη συλλογικότητα και να αναζητήσω τον τρόπο που  μεγάλωσα, διαμορφώθηκα, ευαισθητοποιήθηκα και κινητοποιήθηκα μέσα από αυτά τα πρόσωπα ως έναν φόρο τιμής και ως μια αναφορά σε κάτι που ανήκει στο παρελθόν, αλλά αποτελεί και ζωντανό παρόν.

Αισθανθήκατε λόγω της κατάστασης να χάνετε τον προσανατολισμό σας;

Αν σας απαντούσα θετικά, θα ήταν ψέμα. Δεν έχω χάσει τον προσανατολισμό μου. Τον αναζητώ και τον επεξεργάζομαι συνεχώς κι αυτό αισθάνομαι ότι είναι και το περιεχόμενο της δουλειάς μου. Αναζήτησα τα πρόσωπα που είναι παραδείγματα ή υποδείγματα. Μέσω των άλλων και δι’ αυτών θέλω να ξανακοιτάξω μέσα μου πώς μπορεί να σταθεί κάποιος όρθιος σε δύσκολους καιρούς. Ο καθένας τους ως στήριγμα αλλά κι ως φάρος πορείας έχει συμβάλει με τον τρόπο του στο πόσο μπορούμε να αντισταθούμε, στο πόσο συνεπείς, ουσιαστικοί μπορούμε να είμαστε.

Δύσκολα θα αμφισβητήσετε όμως ότι η κοινωνία έχει χάσει τον προσανατολισμό και τις αντιστάσεις της ειδικά τώρα, μεσούσης της κρίσης. Δεν μπόρεσαν οι προσωπικότητες αυτές ως φάροι να αντέξουν και χάσαμε τον δρόμο μας; Κλείσαμε εμείς τα μάτια; Τι συνέβη;

Αυτό που αποκαλούμε κρίση έχει ξεκινήσει πολλά χρόνια πριν. Οι άνθρωποι αυτοί αποτέλεσαν τις εξαιρέσεις. Στάθηκαν όρθιοι απέναντι σε μια κοινωνία που είχε χάσει τα αντανακλαστικά της, είχε φθαρεί μέσα από την ιστορική ανάγκη να ανασυγκροτηθεί ύστερα από τα πολύ βαριά τραύματά της, ακολούθησε δρόμους που την παρέσυραν σε ευκολίες και σε πράγματα που την εξευτέλισαν και την έκαναν να σκύψει το κεφάλι στο όνομα ενός εύκολου ευδαιμονισμού.

Ολα αυτά τα ξέρουμε, τα έχουμε ζήσει και λίγο – πολύ κανείς μας δεν είναι αθώος από του αίματος. Το θέμα είναι σε τι βαθμό συνέβαλε κάποιος συνειδητά απέναντι σε αυτή την ιστορία που ήταν ένας αργός θάνατος, μια πλαστή ευτυχία η οποία άγγιζε τα όρια της ύβρεως με την αρχαιοελληνική έννοια. Κι ακριβώς αυτή η σειρά των έργων, αυτά τα πρόσωπα θέλουν να καταδείξουν πως τελικά υπήρξαν άνθρωποι που μπόρεσαν όχι απλά να βιώσουν με συνέπεια ένα όραμα απόλυτο και καθαρό, αλλά και να σταθούν όρθιοι και να αντιδράσουν σε όσα συνέβαιναν στην εποχή τους με το έργο και τη στάση τους. Ονόμασαν κάτι που αφορούσε την ιστορία τους, τη γενιά τους. Βίωναν τον ορατό κίνδυνο και ταυτόχρονα τον ονόμαζαν ως κάτι το οποίο μόνο αν συνειδητοποιηθεί μέσα από τους δρόμους της τέχνης, της πολιτικής ή της σκέψης γενικότερα μπορεί κάποιος να το υπερβεί.

Γιατί φτάσαμε ώς εδώ;

Είναι τεράστια το χρέος και η ευθύνη των πολιτικών που διαχειρίστηκαν την εξουσία όλα αυτά τα χρόνια. Υπόλογοι βαριά σε αυτό που δεν μπόρεσαν, δεν θέλησαν, δεν ήταν ικανοί να διαχειριστούν. Εκλειναν τα μάτια σε όσα συνέβαλαν στη σταδιακή υποβάθμιση.

Μόνο οι πολιτικοί ευθύνονται; Οι διανοούμενοι έκρουσαν ως ώφειλαν τον κώδωνα του κινδύνου;

Ούτε εκείνοι στάθηκαν στο ύψος των περιστάσεων ώστε να αποτελέσουν έναν πυρήνα αντίδρασης και αντίστασης στην κατρακύλα. Διαπιστώνω ένα έλλειμμα μέσα στο πλαίσιο του νεοπλουτισμού και της ψευδαίσθησης μιας ευημερίας. Στάθηκαν ανεπαρκείς να ορίσουν τον εαυτό τους έξω από αυτά τα συστήματα. Δεν αντέδρασαν επαρκώς σε ό,τι συνέβαινε. Δεν θα έσωζαν την κατάσταση, αλλά θα είχαμε περισσότερα παραδείγματα ανθρώπων που είχαν μείνει όρθιοι, που θα σημάδευαν μια εποχή και ίσως την οδηγούσαν σε άλλη κατεύθυνση.

Οφείλουν οι νέοι να στρέφονται στους «φάρους» μιας γενιάς που κατηγορείται ως αποτυχημένη κι υπεύθυνη για τη σημερινή κατάσταση;

Τα πρόσωπα αυτά είναι εκείνα που κατέδειξαν τα εγκληματικά λάθη των προηγούμενων γενεών και στάθηκαν στον αντίποδα του εξευτελισμού μιας κοινωνίας που πήγαινε από το κακό στο χειρότερο χωρίς να έχει τη συνείδηση αυτής της φθοράς ή που δεν ήθελε να τη βλέπει. Σήμερα παίρνουμε το παράδειγμά τους για να ανακαλύψουμε τους αντίστοιχους ανθρώπους γύρω μας που έχουν αυτά τα χαρακτηριστικά κι αυτή τη δυνατότητα.

Για ποιον λόγο έχετε συμπεριλάβει στη «Βιογραφία» σας τρία εμβληματικά πρόσωπα για την Αριστερά, όπως ο Νίκος Μπελογιάννης, ο Αλέκος Παναγούλης και ο Μανώλης Γλέζος; Μήπως λόγω της απογοήτευσης που έχει προκαλέσει σε πολλούς η αριστερή κυβέρνηση;

Δεν είναι η απογοήτευση που με κάνει και τους επιλέγω, ούτε το γεγονός ότι η Αριστερά σήμερα έχει να λύσει άπειρα ζητήματα. Η Αριστερά έχει τις δικές της περιπέτειες, αλλά δεν θα έπρεπε κανένας να πάψει να σκέφτεται αυτό που δυνάμει εκπροσωπεί – ελευθερία, δημοκρατία, ανθρωπισμό -, αυτό που ονομάζουμε κοινωνική ευαισθησία απέναντι στα ζητήματα των πολλών κι είναι ζητούμενο που δεν έχει χάσει την αξία του. Θεωρώ πολύ θετικό το ότι η κυβέρνηση της Αριστεράς δημοσιοποίησε το ελληνικό πρόβλημα, το έκανε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο και κανείς δεν μπορεί να κάνει ότι δεν ξέρει. Η Γερμανία καταπάτησε κάθε έννοια αλληλέγγυας θεσμικής πολιτικής συμπεριφοράς μεταξύ εταίρων. Ηταν μια μεγάλη απογοήτευση και μας φανέρωσε ποιους έχουμε απέναντί μας. Μπορεί να θέλουν να μας διώξουν από το σπίτι μας, αλλά δεν θα τους δώσουμε τα κλειδιά. Θα μείνουμε μέσα σε αυτό το σπίτι κι ας μην είμαστε στο σαλόνι, αλλά στην κουζίνα.

Δεν θα χαρίσουμε την Ευρώπη σε όσους έχουν κάθε συμφέρον να υποκλέψουν και το τελευταίο στοιχείο όχι μόνο ταυτότητας, αλλά και ευρύτερα πολιτικής, ιδεολογικής και ιστορικής μας οντότητας.

Οι καιροί είναι τέτοιοι που μας υποχρεώνουν να αναδιπλωθούμε. Πρέπει να κρίνουμε στρατηγικά πώς θα επιβιώσουμε. Η Αριστερά σήμερα μας ενδιαφέρει ως μια τελευταία δυνατότητα να διαφυλαχθούν τα όποια προτάγματα κοινωνικής ευαισθησίας. Δεν θέλω να πάψω να πιστεύω ότι μπορεί να γίνει, διότι αυτή η πίστη μπορεί να γίνει αφορμή να ενεργοποιηθούν δυνάμεις που δεν βλέπουμε αυτή τη στιγμή.

INFO
H έκθεση του Γιάννη Ψυχοπαίδη «Βιογραφία» εγκαινιάζεται στις 19 Νοεμβρίου στην γκαλερί Ζουμπουλάκη (Πλ. Κολωνακίου 20). Έως 12 Δεκεμβρίου.