Οι μεταμορφώσεις του Ταγίπ πασά

Την περασμένη Κυριακή, μπερδεμένοι οι τούρκοι πολίτες ρωτούσαν μεταξύ τους τι ώρα είναι. Η κυβέρνηση είχε αποφασίσει να καθυστερήσει την αλλαγή της ώρας, κίνηση που πολλοί απέδωσαν στην πατερναλιστική φιγούρα του τούρκου προέδρου Ταγίπ Ερντογάν πιστεύοντας ότι με τη διατήρηση της θερινής ώρας θα προσέλθουν περισσότεροι ψηφοφόροι στις κάλπες που στήνονται αύριο σε όλη τη χώρα για τις βουλευτικές εκλογές, καθώς οι εκλογές του Ιουνίου δεν μπόρεσαν να δώσουν βιώσιμη κυβέρνηση.

Ομως τα αυτόματα ρολόγια και εκείνα που βρίσκονται στις έξυπνες συσκευές αγνόησαν την απόφαση και άλλαξαν κανονικά ώρα. Ετσι οι μισοί Τούρκοι βρέθηκαν να είναι μια ώρα πίσω και οι υπόλοιποι στην, όπως ονομάστηκε, «ώρα Ερντογάν».

Αύριο, αφότου οι 42.000.000 τούρκοι ψηφοφόροι προσέλθουν στις κάλπες σε ποσοστό συμμετοχής που αναμένεται να ξεπεράσει το 85% θα ξέρουμε εάν η χώρα θα παραμείνει σε ώρα Ερντογάν ή εάν ο Ταγίπ πασάς δεν θα μπορέσει να υλοποιήσει το όνειρό του για ενισχυμένες εξουσίες.

Ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης της Τουρκίας τα τελευταία 15 χρόνια, πρώτα ως πρωθυπουργός και τώρα ως πρόεδρος, είδε για πρώτη φορά τον Ιούνιο τους συμπολίτες του να αρνούνται να του παραχωρήσουν αυτοδυναμία. Αποτέλεσμα ίσως της μεταμόρφωσής του – κάποτε προέβαλλε το πρότυπο μιας χώρας που μπορεί να συνδυάσει την πρόοδο με το Ισλάμ,  σήμερα είναι ένας δεσποτικός πολιτικός που περιορίζει τις ελευθερίες των πολιτών του με την πρώτη ευκαιρία.

Μετά την άνοδό του στην εξουσία το 2002 έριξε το βάρος στην ανάπτυξη της οικονομίας με αποτελέσματα και βελτίωση της κατάστασης για μεγάλη μερίδα του πληθυσμού. Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ τριπλασιάστηκε στη διάρκεια της πρώτης δεκαετίας Ερντογάν στην εξουσία. Ηταν τα χρόνια που υπήρξε ο αγαπημένος των ξένων επενδυτών – σήμερα αυτοί οι ίδιοι επενδυτές σπεύδουν να εγκαταλείψουν τη χώρα όπου αναβιώνει ο εμφύλιος με τους Κούρδους που έχει στοιχίσει τη ζωή σε περισσότερα από 40.000 άτομα. Μια χώρα στην οποία όπως δήλωσε ο ίδιος τον Ιούνιο οι εσωτερικοί εχθροί του «συνωμοτούν μαζί με ξένους τραπεζίτες, ΜΜΕ και άλλους για να την αποδυναμώσουν, να την διχάσουν και να τη διαλύσουν».

Στο μεταξύ, ο 61χρονος πολιτικός, ο οποίος ήταν ο ήρωας των εξεγερμένων της Αραβικής Ανοιξης καθώς εκπροσωπούσε το μοντέλο του σύγχρονου ισλαμικού κράτους που είχαν στο μυαλό τους, βάζει δημοσιογράφους στη φυλακή, κλείνει τηλεοπτικά κανάλια και δίνει εντολή να δικαστούν δύο 8χρονα παιδιά επειδή έσκισαν αφίσες του. Η μεταμόρφωσή του, σύμφωνα με πολιτικούς αναλυτές, καθοδηγείται από το πολιτικό του ένστικτο επιβίωσης. Και δεν είναι η πρώτη.

Ο Ταγίπ Ερντογάν, που σπούδασε σε θρησκευτικό σχολείο και έπαιξε ποδόσφαιρο ημιεπαγγελματικά, μεγάλωσε σε μια συντηρητική εργατική συνοικία της Κωνσταντινούπολης, την Κασίμπασα. Στα γραφεία της παλιάς του ομάδας όταν τον βλέπουν στην τηλεόραση φωνάζουν: «Κοίτα τον Ταγίπ, κοίτα πώς περπατάει.

Σαν να μην έφυγε ποτέ από την Κασίμπασα». Μέλος της Νεολαίας ισλαμικών κομμάτων που αργότερα εξελίχθηκαν στο Κόμμα Ανάπτυξης και Δικαιοσύνης (ΑΚΡ), ο Ταγίπ πασάς εξελέγη δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης το 1994 σε ηλικία 40 ετών. Καθάρισε την πόλη, ενίσχυσε τις γειτονιές της περιφέρειας και βελτίωσε το δίκτυο ύδρευσης. Για κάποιες ελίτ οι άνθρωποι του ΑΚΡ έμοιαζαν επαρχιώτες, όμως οργανωτικά το κόμμα λειτουργούσε σαν καλολαδωμένη μηχανή.

Το ΑΚΡ προήλθε από ένα ισλαμικό κίνημα ονόματι Μίλι Γκόρους – αντιδυτικό και μαχητικό, η πιο χλιαρή τουρκική έκδοση της Μουσουλμανικής Αδελφότητας της Αιγύπτου. Αποτέλεσε πρόκληση για όλες τις κεμαλικές κυβερνήσεις στα τέλη του 20ού αιώνα που ήταν προσηλωμένες στο κοσμικό, εθνικό κράτος. Στα τέλη της δεκαετίας του ’90, αφότου φυλακίσθηκε επειδή απήγγειλε ένα ισλαμικό ποίημα δημοσίως, ο Ερντογάν άλλαξε πορεία. Υιοθέτησε μια ρητορική φιλευρωπαϊκή, φιλοαμερικανική και φιλική προς τις επιχειρήσεις και αντί να προωθήσει ισλαμικές πολιτικές έβαλε τα θρησκευτικά δικαιώματα στο πλαίσιο των προσωπικών ελευθεριών.

Οπως παρατηρεί ο συγγραφέας Χακάν Γιαβούζ στο βιβλίο του «Κοσμικό κράτος και μουσουλμανική δημοκρατία στην Τουρκία», το ΑΚΡ δεν λειτούργησε από την αρχή ως ισλαμική ομάδα – ήταν ένα πραγματιστικό κόμμα «παροχής υπηρεσιών». Η πρώτη μεταμόρφωση του Ερντογάν συγκέντρωσε επαινετικά σχόλια από φιλελεύθερους κύκλους τόσο εντός όσο και εκτός Τουρκίας. Και προσείλκυσε το ενδιαφέρον ενός άλλου ισλαμικού κινήματος που διψούσε για εξουσία, εκείνο που ακολουθούσε τον μετριοπαθή ιμάμη Φετουλάχ Γκιουλέν.

Ο Γκιουλέν στη δεκαετία του ’60 προώθησε μια εκδοχή του Ισλάμ εμπνευσμένη από τον σουφισμό μαζί με μια στρατηγική που πρόσφερε στους πιστούς του τη δυνατότητα να διάγουν έναν σύγχρονο και θρησκευτικό βίο που τους οδηγεί στην επιτυχία – ένα δίκτυο μελών που αλληλοϋποστηρίζονταν για επαγγελματική ανέλιξη με συνεπακόλουθη οικονομική επιτυχία.

Αντίθετα με το Μίλι Γκόρους, το κίνημα του Γκιουλέν απορρίπτει την κομματική πολιτική, προτιμά ένα «πολιτισμικό Ισλάμ» που εκφράζεται με το κίνημα Χιζμέτ (Υπηρεσία). Το δίκτυο διαθέτει περισσότερα από 2.000 σχολεία σε 160 χώρες, εκτός Τουρκίας τα περισσότερα βρίσκονται στη Γερμανία και στις ΗΠΑ.

Μια συμμαχία μεταξύ Ερντογάν και Γκιουλέν στις αρχές της δεκαετίας του 2000 με το ανερχόμενο ΑΚΡ στη βάση ενός κεντροδεξιού προγράμματος και μιας φιλικής προς τις επιχειρήσεις στάσης ήταν ωφέλιμη και για τις δύο πλευρές. Και αποτέλεσε τη δεύτερη μεταμόρφωση του Ταγίπ πασά.

Οι γκιουλενιστές διεύρυναν την επιρροή τους και ο Ταγίπ πασάς απέκτησε διεθνή επιρροή, είδε τα ΜΜΕ πολλών χωρών να τον αποθεώνουν ως τον άνθρωπο που μπορεί να φτιάξει ένα σύγχρονο μουσουλμανικό κράτος, μπόρεσε να βάλει στην άκρη τον στρατό που μέχρι τότε παρενέβαινε όποτε θεωρούσε ότι η χώρα δεν οδεύει στη σωστή κατεύθυνση και ενίσχυσε την οικονομία καθώς προχώρησε σε ιδιωτικοποιήσεις και οι επενδυτές άρχισαν να συρρέουν στην Τουρκία.

Γύρω στο 2007 το ΑΚΡ και τα μέλη του δικτύου Γκιουλέν στο δικαστικό σώμα και την αστυνομία οδήγησαν σε δίκες εκατοντάδες δημοσιογράφους και πρώην αξιωματικούς των ενόπλων δυνάμεων με την κατηγορία ότι ανήκαν στο κεμαλικό βαθύ κράτος – πολλά από τα στοιχεία θεωρείται ότι κατασκευάστηκαν από τους γκιουλενιστές.

Το 2010 ένα δημοψήφισμα για το Σύνταγμα άλλαξε το δικαστικό σύστημα ώστε να προωθούνται δικαστές που συνδέονταν με τον Ερντογάν και τον Γκιουλέν. Αντί να αναμορφώσει το κράτος, το ΑΚΡ άρχισε σταδιακά να το ελέγχει ολοένα και περισσότερο.

Η Ανδαλουσία και το τζιχάντ

«Oσοι θέλουν να γίνει η Τουρκία Ανδαλουσία δεν θα τα καταφέρουν» είπε πρόσφατα ο Ερντογάν. Τι εννοεί; αναρωτήθηκαν πολλοί. Ο τούρκος πρόεδρος αναφέρθηκε στην Ανδαλουσία του 1492, εννοώντας ότι κάποιες δυνάμεις σήμερα επιθυμούν ανάλογους διωγμούς μουσουλμάνων από την Τουρκία ή τον βίαιο προσηλυτισμό τους. Την επόμενη μέρα η ισλαμιστική εφημερίδα «Γενί Σαφάκ» κυκλοφόρησε με τίτλο «Η Τουρκία δεν θα γίνει Ανδαλουσία». Η εφημερίδα της αντιπολίτευσης «ΜπιρΓκουν» σχολίασε ότι οι δηλώσεις Ερντογάν ισοδυναμούν με «κάλεσμα για τζιχάντ».