Οι λίγοι, οι πολλοί και ο πόλεμος των ανισοτήτων

«Η ανισότητα μεταξύ πλουσίων και φτωχών είναι η παλαιότερη και πιο μοιραία ασθένεια των δημοκρατιών». Τα δύο χιλιάδων ετών λόγια του Πλούταρχου ακούγονται οδυνηρά επίκαιρα σήμερα. Οι φιλοσοφικές και οικονομικές σχολές μπορεί να αλλάζουν, όμως το ζήτημα της ανισότητας στις κοινωνίες μας παραμένει φλέγον. Εκείνο που αλλάζει είναι η προσέγγισή του. Φιλόσοφοι και οικονομολόγοι από όλο τον κόσμο θέτουν εκ νέου το ζήτημα της οικονομικής ανισότητας επί τάπητος, προσφέροντας έναν γόνιμο και ενδιαφέροντα διάλογο.

To 1998 ένας υπουργός της κυβέρνησης των Εργατικών της Βρετανίας που μόλις είχε εκλεγεί εξηγούσε σε αμερικανό βιομήχανο ότι το κόμμα του ήταν «απολύτως χαλαρό απέναντι σε όσους έβγαζαν δισεκατομμύρια και πλήρωναν κανονικά τους φόρους τους».

Οι παρατηρήσεις του Πίτερ Μάντελσον ήταν ενδεικτικές μιας βαθιάς αλλαγής στη δημοκρατική Αριστερά. Επί χρόνια, οι σοσιαλιστές θεωρούσαν την ισότητα ως υπέρτατη αξία. Στα τέλη όμως της δεύτερης χιλιετίας κάποιοι είχαν ήδη αρχίσει να κάνουν λόγο για «πολιτική του φθόνου». Εκείνο που είχε σημασία, έλεγαν, ήταν να βελτιωθεί η κατάσταση για την πλειονότητα των φτωχών και όχι να χτυπηθούν οι πλούσιοι.

Τώρα το θέμα της ισότητας είναι και πάλι στο προσκήνιο, παρατηρεί ο βρετανός φιλόσοφος Τζούλιαν Μπαγκίνι στους «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς». Ο Μάντελσον αναίρεσε τα λεγόμενά του το 2012, λέγοντας ότι εκείνες οι παλιές δηλώσεις του ήταν «αυθόρμητες και αστόχαστες». Το «1%», οι πλέον πλούσιοι στις κοινωνίες μας, αποτελούν στόχο όχι μόνο διανοουμένων αλλά και μαζικών κινημάτων. Νέα βιβλία – από τον επιδημιολόγο Μάικλ Μάρμοτ και τους οικονομολόγους Ρόμπερτ Ράιχ και Τομά Πικετί – αναφέρουν ότι η επιστροφή στην ισότητα ως πολιτικό ιδανικό είναι σημαντική και βάσιμη.

Ομως αντιμετωπίζουν έναν αναπάντεχο διαφωνούντα στο πρόσωπο του Χάρι Φράνκφουρτ, καθηγητή Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον.

Σε δύο άρθρα του που εκδόθηκαν πρόσφατα σε ένα μικρό βιβλίο, ο Φράνκφουρτ διατείνεται ότι «είναι λάθος να υιοθετούμε την οικονομική ισότητα ως ένα αυθεντικά ηθικό ιδεώδες». Ο καθηγητής δεν αρνείται ότι η μεγάλη ανισότητα είναι συχνά είτε το σύμπτωμα είτε η αιτία δεινών, όπως η μη επαρκής υγειονομική περίθαλψη ή εκπαίδευση. Ομως πιστεύει ότι είναι σημαντικό να μην ξεχνάμε το σημαντικό και να μην μπερδεύουμε τα μέσα για τον περιορισμό της ανισότητας με τους σκοπούς που χρειάζεται να υπηρετούμε. «Οταν είναι ηθικά σημαντικό να παλεύουμε για ισότητα», γράφει, «είναι πάντα επειδή κάνοντάς το προωθούμε και κάποιες άλλες αξίες και όχι επειδή η ισότητα είναι από μόνη της ηθικά ευκταία».

Οι απόψεις του Φράνκφουρτ στηρίζονται σε τρεις βασικούς πυλώνες. Ο πρώτος βασίζεται στο reductio ad absurdum, στην εις άτοπον απαγωγή – ότι εάν επιθυμούμε ισότητα, μπορούμε εύκολα να την αποκτήσουμε κάνοντας τους πάντες εξίσου φτωχούς. Ο δεύτερος είναι η πρόταση ότι ένα πολύ καλύτερο ιδανικό από την ισότητα είναι «το δόγμα της επάρκειας», ότι δηλαδή «ο καθένας θα πρέπει να διαθέτει αρκετά». Μια και η ισότητα ουσιαστικά αποτελεί συγκριτική έννοια, η επάρκεια αφορά την ενυπάρχουσα αξία των αγαθών, με επίκεντρο το τι χρειάζονται οι άνθρωποι και όχι το τι διαθέτουν οι άλλοι.

Αυτό συνδέεται με τον τρίτο πυλώνα των απόψεων του Φράνκφουρτ, που αφορά το ότι η έμφαση στην ισότητα είναι, κατά κάποιον τρόπο, διαβρωτική. «Η ενασχόληση με την υποτιθέμενη αξία της οικονομικής ισότητας τείνει να αποσπά την προσοχή κάποιου από το να προσπαθήσει να ανακαλύψει τις πραγματικές αξίες που τον αφορούν και ποια είναι εκείνα που του προκαλούν ικανοποίηση». Με αυτόν τον τρόπο, «το δόγμα της ισότητας συμβάλλει στον ηθικό αποπροσανατολισμό και τη ρηχότητα του καιρού μας» – ένα συμπέρασμα που μάλλον παρουσιάζει κενά.

Υπάρχει φυσικά και η άλλη άποψη. Ο Μάικλ Μάρμοτ, καθηγητής Επιδημιολογίας και Δημόσιας Υγείας στο University College του Λονδίνου είναι μεταξύ εκείνων που θεωρούν πως η ανισότητα πρέπει να αντιμετωπιστεί άμεσα. Η δική του ανησυχία αφορά την «κοινωνική διαβάθμιση» στην υγεία, ένα σχετικά νέο εύρημα που δείχνει ότι η θέση στην κοινωνική ιεραρχία συνδέεται τόσο με τη διάρκεια όσο και με την ποιότητα της ζωής: «Οσο πιο ψηλά βρίσκεται κάποιος, τόσο καλύτερη υγεία έχει».

Ο Μάρμοτ έχει γράψει αρκετές σημαντικές εκθέσεις για εθνικές κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς, σχετικά με το θέμα αυτό. Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι «η διαβάθμιση δείχνει πως το κεντρικό θέμα είναι η ανισότητα και όχι απλά η φτώχεια». Κάπως έτσι δίνεται απάντηση στον Φράνκφουρτ: η ανισότητα έχει σημασία επειδή υπονομεύει το πιο σημαντικό για μια καλή ζωή, δηλαδή την καλή υγεία. Εκεί που ο Ρίτσαρντ Ουίλκινσον και η Κέιτ Πίκετ ισχυρίζονταν στο βιβλίο τους «The spirit level» το 2009 ότι η ανισότητα επηρεάζει την υγεία των πάντων, ο Μάρμοτ πιστεύει ότι εκείνοι που πληρώνουν το τίμημα είναι οι φτωχοί.

Το εύρος της ανισότητας στις υπηρεσίες υγείας είναι εντυπωσιακό. Σε μια πόλη, τη Γλασκώβη, ο Μάρμοτ βρήκε ότι την περίοδο 1998-2002 η διαφορά στο προσδόκιμο ζωής μεταξύ των πιο πλουσίων και των πιο φτωχών ήταν 28 χρόνια! Πιο πρόσφατα στοιχεία από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας δείχνουν πως η διαφορά μεταξύ Σιέρα Λεόνε και Ιαπωνίας φθάνει τα 40 χρόνια – «η ίδια διαφορά μεταξύ του Λονδίνου της εποχής του Ντίκενς και του σύγχρονου Λονδίνου».

Τι μπορεί να γίνει για να εξαλειφθούν αυτές οι τεράστιες διαφορές; Ο Μάρμοτ έχει αρκετές προτάσεις αλλά και τα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι είναι αποτελεσματικές. Εάν έπρεπε να διαλέξει μία, θα ήταν η εκπαίδευση, ιδιαίτερα των γυναικών – τίποτα δεν βελτιώνει περισσότερο τα θέματα υγείας, υποστηρίζει. Παράδειγμα: «Η επιμόρφωση μιας μητέρας είναι πολύ πιο σημαντική για την αντιμετώπιση της βρεφικής θνησιμότητας από το οικογενειακό εισόδημα ή τον πλούτο». Ο καθηγητής Δημόσιας Υγείας υποστηρίζει την αύξηση των δαπανών για τις κοινωνικές υπηρεσίες καθώς τα στοιχεία δείχνουν πως «όσο πιο γενναιόδωρες είναι οι κοινωνικές δαπάνες σε μια χώρα και όσο περισσότερους καλύπτουν τόσο μειώνεται η θνησιμότητα».

Για εκείνους που φοβούνται ότι κάτι τέτοιο είναι επιβαρυντικό για την οικονομία, ο Μάρμοτ απαντά με έκθεση του ΔΝΤ που καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η «ανακατανομή συμβάλλει στη δημιουργία πλούτου».

Ο Ρόμπερτ Ράιχ, υπουργός Εργασίας επί προεδρίας Μπιλ Κλίντον, σήμερα καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ βλέπει αισιόδοξα την ικανότητά μας να κάνουμε αυτόν τον κόσμο ένα καλύτερο μέρος. Θεωρεί την αύξηση της ανισότητας συνδεδεμένη με το πρόβλημα της δημοκρατικής νομιμότητας. Μια ανθούσα δημοκρατία εξαρτάται από την εμπιστοσύνη. Εάν οι πολίτες δεν πιστεύουν ότι το σύστημα είναι δίκαιο, δεν πρόκειται να το υποστηρίξουν. Αντίθετα με τον Φράνκφουρτ, θεωρεί ότι το πρόβλημα με το διαρκώς αυξανόμενο χάσμα μεταξύ πλουσίων και φτωχών είναι ότι αντικατοπτρίζει μια ουσιαστική ανισορροπία δύναμης, δείχνοντας ότι ο καπιταλισμός υπηρετεί τα συμφέροντα των λίγων και όχι των πολλών.

Απηχώντας απόψεις και του γάλλου οικονομολόγου Τομά Πικετί, ο Ράιχ τονίζει ότι η ανισότητα έχει αρχίσει να μεγαλώνει ιδιαίτερα τον τελευταίο καιρό. Τις τρεις δεκαετίες μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα εισοδήματα της αμερικανικής μεσαίας τάξης διπλασιάστηκαν, συμβαδίζοντας με την ανάπτυξη της οικονομίας.

Στη διάρκεια των τελευταίων 30 ετών η οικονομία διπλασιάσθηκε και πάλι, όμως τα εισοδήματα παρέμειναν στάσιμα. Οχι όμως και για τους πλουσίους. Τη δεκαετία του 1950 τα στελέχη μεγάλων επιχειρήσεων κέρδιζαν κατά μέσο όρο 20 φορές τον μισθό του μέσου εργαζόμενου. Σήμερα η αναλογία είναι 200 προς 1.

Ο Ράιχ το θεωρεί σύμπτωμα της κατάληψης της οικονομίας από τους ισχυρούς. Στο βιβλίο του «Σώζοντας τον καπιταλισμό: Για τους πολλούς, όχι για τους λίγους» αναφέρει με λεπτομέρειες τρόπους με τους οποίους οι πέντε «πυλώνες του καπιταλισμού – φτώχεια, μονοπώλιο, συμβόλαια, χρεοκοπία, νομοθεσία – εξυπηρετούν σήμερα τα συμφέροντα της ελίτ των πλουσίων». Ισχυρίζεται ότι τα λόμπι συμφερόντων χειραγωγούν τις αγορές χωρίς να τιμωρούνται επειδή διαιωνίζουν τον μύθο ότι η κοινωνία πρέπει να επιλέξει μεταξύ της ελεύθερης αγοράς και ενός αυταρχικού κράτους.

Τάσσεται αναφανδόν υπέρ ενός βασικού μισθού για όλους ως μέσου επίτευξης μιας πιο δίκαιης διανομής του πλούτου. Μια άποψη που έχει χαρακτηρισθεί από κάποιους ουτοπική, όμως για πρώτη φορά προτάθηκε από τον συντηρητικό οικονομολόγο Φρίντριχ Χάγεκ. Ο Ράιχ υποστηρίζει ότι τα κέρδη των εταιρειών εξαρτώνται μακροπρόθεσμα από το να πληρώνονται καλά οι εργαζόμενοι ώστε να ξοδεύουν περισσότερα. Γι’ αυτό θεωρεί λάθος την επιμονή όσων ζητούν βραχυπρόθεσμα οφέλη από τη μείωση των μισθών. Αλλωστε, προσθέτει, δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι η επιβολή κατώτατου μισθού επηρεάζει αρνητικά τις θέσεις εργασίας.

Ο Πικετί υποστηρίζει την ίδια άποψη προσθέτοντας ότι «ένα βασικό εισόδημα προσφέρει πλεονεκτήματα». Ηταν το πρόσφατο μπεστ-σέλερ του Πικετί «Το κεφάλαιο τον 21ο αιώνα» που βοήθησε να δημιουργηθεί η αγορά για βιβλία σχετικά με την ανισότητα.

Ο Φράνκφουρτ και οι ανορθόδοξες απόψεις του αποτελούν πρόκληση για τους υποστηρικτές της ισότητας – μια πρόκληση που τόσο ο Μάρμοτ όσο και ο Ράιχ δέχονται ευχαρίστως.

Το μέγα ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί είναι το εάν η ανισότητα που βλέπουμε γύρω μας αποτελεί το αναπόφευκτο αποτέλεσμα του οικονομικού και πολιτικού μας συστήματος. «Ολα αυτά τα βιβλία», παρατηρεί ο Μπαγκίνι, «μας βοηθούν να δούμε την εντεινόμενη ανισότητα ως μια σοβαρή απειλή για την υγεία μας, αλλά και τη νομιμότητα των καπιταλιστικών δημοκρατιών».

Τα βιβλία
Harry G. Frankfurt 
«On inequality», 
Εκδ. Princeton University, 
σελ. 102, τιμή 14 ευρώ  
(amazon.de)

Michael Marmot
«The Health Gap: The challenge of an unequal world», 
Εκδ. Bloomsbury, σελ. 400, 
τιμή: 10,50 ευρώ (amazon.de)

Robert B. Reich
«Saving Capitalism: For 
the many, not the few»
Εκδ. Knopf, σελ. 304, 
τιμή: 25,50 ευρώ (amazon.de)

Thomas Piketty
«Η οικονομία 
των ανισοτήτων», 
Μτφ. Ελίζα Παπαδάκη, εκδ. Πόλις, σελ. 192, τιμή: 15 ευρώ