[Νύγδην] Χάρτινες μόδες

Oταν γίνεται λόγος για αναγνωστικές μόδες, υπάρχει διάχυτη η εντύπωση ότι είναι το πλατύ, λίγο – πολύ ακαλλιέργητο κοινό που την ψωνίζει με αυτές. Τίποτε δεν απέχει όμως περισσότερο από την αλήθεια. Στην πραγματικότητα το κοινό αυτό είναι σταθερό στις προτιμήσεις του, είτε πρόκειται για μυθιστορήματα αισθηματολογικά είτε αστυνομικά ή κάποιας άλλης κατηγορίας, οσοδήποτε τυποποιημένα. Οι αναγνωστικές μόδες είναι φαινόμενο ενδημικό σε κύκλους αναγνωστών που θεωρούνται, για την ακρίβεια θεωρούν οι ίδιοι πως είναι, ξεχωριστοί και ψαγμένοι. Είναι εξάλλου το ίδιο επιπόλαιες και εφήμερες όσο κάθε μόδα.

Θυμάμαι, για παράδειγμα, ότι πριν από περίπου τριάντα πέντε χρόνια ήταν cult συγγραφέας ο ρηχά ελευθεριάζων Τσαρλς Μπουκόβσκι, για να ξεχαστεί δεόντως λίγο αργότερα. Πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια η ελληνική αναγνωστική ελίτ αποθέωνε τον Μίλοραντ Πάβιτς, όχι για το πράγματι ιδιοφυές «Λεξικό των Χαζάρων» του αλλά για την άνευ λόγου και ουσίας εκκεντρική διάταξη των ασήμαντων βιβλίων του που ακολούθησαν (και επίσης επειδή ήταν «σέρβος αδελφός»). Η διεθνής μόδα του Τόμας Πίντσον κράτησε κάπως περισσότερο, αλλά τελικά ακόμη και οι θαυμαστές του κουράστηκαν από τα μεταμοντέρνα, απροσανατόλιστα συνονθυλεύματα θεμάτων και αφηγηματικών νημάτων στα απεραντολόγα μυθιστορήματά του. Πριν από λίγα χρόνια οι βιβλιόφιλοι κύκλοι Ευρώπης και Αμερικής δεν είχαν άλλο θέμα συζήτησης από τις «Ευμενίδες» του Τζόναθαν Λιτλ, ένα μυθιστόρημα που ανέτεμνε τον ναζισμό με την ίδια ακρίβεια που μια παρθένα θα εξηγούσε τη διαφορά ανάμεσα στον κλειτοριδικό και τον κολπικό οργασμό. Σήμερα κανένας πια δεν θυμάται αυτό το βιβλίο.

Τα περισσότερα μυθιστορήματα που γίνονται μόδα χαρακτηρίζονται από τον θηριώδη όγκο τους, σχεδόν πάντοτε αντιστρόφως ανάλογο της νοηματικής πυκνότητάς τους. Αυτό κινεί την υποψία ότι ελάχιστοι είναι εκείνοι που τα διαβάζουν στ’ αλήθεια. Οι περισσότεροι μιλούν γι’ αυτά παριστάνοντας πως τα έχουν διαβάσει, αναμασώντας και πότε πότε διανθίζοντας σχόλια που αλίευσαν σε διάφορα ειδικά, συνήθως αγγλόγλωσσα έντυπα ή (πιο πρόσφατα) σάιτ, γιατί θα το θεωρούσαν ντροπιαστικό να μην έχουν «άποψη» για την τελευταία λέξη της λογοτεχνικής haute couture.

Η εκκωφαντική και συνήθως άκριτη προβολή τέτοιων βιβλίων από τα διεθνή μίντια φουντώνει τον συγγραφικό ναρκισσισμό των δημιουργών τους, οδηγώντας τους στην αμετροέπεια. Γίνονται κάτι σαν Βαρουφάκηδες της λογοτεχνίας (αν και όχι πάντοτε με την έννοια της φυσικής επίδειξης). Ο Πίντσον, για παράδειγμα, οπωσδήποτε ένας πρωτότυπος συγγραφέας, ξεκίνησε με την οργανωμένα πολυεστιακή και αισθηματικά συνεκτική δομή του «V.» για να φτάσει δέκα χρόνια αργότερα στο ανοικονόμητο, χαώδες «Το ουράνιο τόξο της βαρύτητας» και να συνεχίσει έτσι. Ανάλογη ήταν η πορεία του Μουρακάμι, αναμφισβήτητα σημαντικού συγγραφέα και αυτού, από το σφιχτοδεμένο «Νορβηγικό δάσος» στο πελώριας έκτασης, φλύαρο και γεμάτο επαναλήψεις «1Q84». Σε λιγότερο προικισμένους συγγραφείς η μιντιακά θρεμμένη αμετροέπεια γίνεται φυσικά ακόμη πιο άνοστη και δύσπεπτη.

Οι συγκροτημένοι και διορατικοί αναγνώστες δεν θαμπώνονται από την εξωτερική λάμψη ενός πολυδιαφημισμένου καινούργιου βιβλίου όταν το διαβάζουν. Πολλές φορές μάλιστα είναι σε θέση να κρίνουν αν αξίζει να το διαβάσουν. Και οι πιο φιλέρευνοι, ίσως ακόμη οι πιο υποψιασμένοι ανάμεσά τους ψάχνουν για λογοτεχνικά διαμάντια μακριά από εκεί όπου πέφτουν οι εκτυφλωτικοί προβολείς της δημοσιότητας.