«Με την ευτυχία, μπορούμε ν’ αλλάξουμε τον κόσμο!»

Φιλόσοφος ο οποίος δεν αποκόπηκε ποτέ από την κομμουνιστική παράδοση, ο Αλέν Μπαντιού παραμένει στα 78 του χρόνια ένα δραστήριο πνεύμα. Στη «Μοντ» μιλά για τα πρόσωπα και τα γεγονότα που τον σημάδεψαν, το δικαίωμα στην αναζήτηση της ευτυχίας, καθώς και τη διαφορά της με την ικανοποίηση, αλλά και για την «πολιτική τιμωρία» που επιφύλαξε η Ευρώπη στους Ελληνες.

Ποιες ήταν οι συναντήσεις που καθόρισαν την πορεία της ζωή σας;

Πριν από το θέατρο και τη φιλοσοφία, ήταν μια φράση του πατέρα μου. Στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου έγινε μια καλυπτική ανάμνηση, καθοριστική για τη συνέχεια της ύπαρξής μου. Τότε ήμουν έξι ετών. Ο πατέρας μου, που ήταν στην Αντίσταση και είχε διοριστεί γι’ αυτόν τον λόγο δήμαρχος της ελεύθερης Τουλούζης, είχε καρφιτσώσει στον τοίχο έναν τεράστιο χάρτη με τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και κυρίως με τις εξελίξεις στο ρωσικό μέτωπο. Είχε φτιάξει τη γραμμή αυτού του μετώπου με ένα λεπτό νήμα που συγκρατούσαν πινέζες. Παρατηρούσα συχνά τις μετατοπίσεις στον χάρτη του νήματος χωρίς να κάνω ερωτήσεις. Ανθρωπος της παρανομίας, ο πατέρας μου μιλούσε με υπεκφυγές στα παιδιά σε ό,τι αφορούσε την πολιτική κατάσταση και τον πόλεμο. Ηταν άνοιξη του 1944. Μια μέρα, στη διάρκεια της σοβιετικής επίθεσης στην Κριμαία, είδα τον πατέρα μου να μετακινεί το νήμα και τις πινέζες προς τα αριστερά, κάτι που σήμαινε ότι οι Γερμανοί υποχωρούσαν προς τη Δύση. Οχι μόνο η κατακτητική επέλασή τους είχε σταματήσει, αλλά έχαναν και δικά τους εδάφη. Σε μια έκλαμψη κατανόησης της κατάστασης, του είπα: «Μα μπορεί να κερδίσουμε τον πόλεμο;». Για πρώτη φορά η απάντησή του ήταν απολύτως σαφής: «Μα φυσικά Αλέν. Φτάνει να το θέλουμε».

Αυτή η φράση σάς σημάδεψε;

Αυτή η απάντηση είναι μια πραγματική πατρική παρακαταθήκη. Κληρονόμησα την πεποίθηση ότι όποιες και να είναι οι συνθήκες, αυτό που θέλουμε και έχουμε αποφασίσει είναι κεφαλαιώδους σημασίας. Από τότε ήμουν σχεδόν πάντα αντίθετος στις κυρίαρχες απόψεις, επειδή ήταν σχεδόν πάντα συντηρητικές, ενώ δεν εγκατέλειψα ποτέ μια δική μου άποψη μόνο και μόνο επειδή δεν ήταν στη μόδα.

Θεωρείτε μεγάλη υπόθεση τη βούληση. Εντούτοις, μια μεγάλη φιλοσοφική παράδοση, ο στωικισμός, μας συμβουλεύει να θέλουμε αυτό που έχουμε για να είμαστε ευτυχισμένοι. Δεν είναι πιο σώφρον να δεχθούμε τον κόσμο έτσι όπως είναι αντί να θέλουμε να τον αλλάξουμε;

Η μοίρα μας το 1940 ήταν να χάναμε τον πόλεμο. Ενας στωικός θα έλεγε τότε ότι θα ήταν λογικό να γίνουμε όλοι πετενιστές; Ο Πετέν γινόταν δεκτός με ενθουσιασμό στις επισκέψεις που πραγματοποιούσε στην επαρχία, θα μπορούσαμε να σκεφτούμε ότι είχε απαλλάξει τη χώρα από το σκληρό κομμάτι του πολέμου. Θα έπρεπε να δεχθούμε κάτι τέτοιο; Είμαι δύσπιστος απέναντι στον στωικισμό και τον Σενέκα που πλουσιότατος και από τα λουτρά του κήρυττε την αποδοχή της μοίρας. Υπάρχουν επίσης άκαμπτοι υλιστές, οι επικούριοι, που θεωρούσαν παράδοξο να ξεσηκωθούν εναντίον των νόμων του κόσμου και να θέσουν χωρίς λόγο σε κίνδυνο τη ζωή τους. Αλλά πού μας οδηγεί αυτή η στάση; Στο να απολαμβάνουμε τη μέρα που περνάει, το διάσημο Carpe diem του Οράτιου; Δεν έχει νόημα. Στην αρχαία σοφία υπάρχει ένα στοιχείο βαθιά εδραιωμένου εγωισμού. Το υποκείμενο πρέπει να βρει ένα ήσυχο μέρος σε αυτόν τον κόσμο έτσι όπως είναι χωρίς να ενδιαφέρεται για το γεγονός ότι αυτός ο κόσμος μπορεί να καταστρέφει τις ζωές των άλλων.

Ποιες είναι οι ρίζες αυτής της εγωιστικής ηθικής;

Αυτές οι θεωρίες άνθησαν στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, της οποίας η ιστορική κατάσταση θυμίζει πολύ τη δική μας: μια παγκόσμια ηγεμονία προσφέρει λίγες ευκαιρίες στον ορισμό και την υιοθέτηση μιας εντελώς διαφορετικής κατεύθυνσης από εκείνη στην οποία υπάρχει το πολιτικό και το οικονομικό σύστημα. Αυτή η κατάσταση ευνοεί παντού την άποψη ότι αυτό που πρέπει να κάνουμε είναι να προσαρμοστούμε σε αυτό το σύστημα προκειμένου να βρούμε την καλύτερη δυνατή θέση. Ο «ρεαλιστής» φιλόσοφος θα έπρεπε να πει, λοιπόν, «ας αρνηθούμε κάθε προοπτική αλλαγής του κόσμου. Αράζουμε;». Ή, σύμφωνα με την εκδοχή που έδωσε ο Πασκάλ Μπρικνέρ σε αυτόν τον πεισματάρη συντηρητισμό, «ο δυτικός τρόπος ζωής είναι αδιαπραγμάτευτος»; Δεν πείθομαι. Παραμένω πιστός στην πατρική παρακαταθήκη.

Υπάρχει ένας υποκειμενικός συντηρητισμός, μια ανθρώπινη συνθήκη στη διατήρηση του εαυτού και του κόσμου έτσι όπως είναι;

Ναι, υπάρχει κάτι στο ανθρώπινο πνεύμα βαθιά συντηρητικό που προέρχεται από την ίδια τη ζωή. Πρώτα απ’ όλα πρέπει να συνεχίσουμε να ζούμε. Πρέπει να προστατεύσουμε τον εαυτό μας προκειμένου να «προφυλάξουμε το είναι μας» όπως έλεγε ο Σπινόζα. Οταν έλεγε ο πατέρας μου ότι η θέληση είναι αρκετή υπονοούσε ότι πρέπει καμιά φορά να υποτάσσουμε αυτή τη συντηρητική συνθήκη.

Στο θέατρο τι συναντήσατε;

Πριν απ’ όλα συνάντησα κάποιον άλλον: τον καθηγητή μου των Γαλλικών. Ηταν η ζωντανή διαμεσολάβηση για τη συνάντηση με το θέατρο. Είναι ακριβώς αυτό που εξηγεί ο Πλάτωνας στο «Συμπόσιο», όπου καταδεικνύει ότι η ίδια η φιλοσοφία εξαρτάται από τη συνάντηση με κάποιον. Αυτό είναι το νόημα της καταπληκτικής διήγησης του Αλκιβιάδη για τη συνάντησή του με τον Σωκράτη. Διά μέσου αυτής της συνάντησης με κάποιον τίθενται τα θέματα της βούλησης, της απόφασης, της έκθεσης και της σχέσης με τον άλλον. Ολα αυτά μας οδηγούν σε μια κατάσταση ζωτική, εξαιρετική και επικίνδυνη.

Η άλλη σας συνάντηση ήταν η φιλοσοφία και η μελέτη του Ζαν-Πολ Σαρτρ. Γιατί επιλέξατε τη φιλοσοφία ως κατεύθυνση ζωής;

Η φιλοσοφία, αυτή που συνάντησα με τη διαμεσολάβηση του Σαρτρ, επιμηκύνει επίσης την πατρική παρακαταθήκη. Παραμένω πιστός στον Σαρτρ σε ένα ουσιαστικό σημείο: δεν μπορούμε να καταγγέλλουμε την κατάσταση χωρίς να κάνουμε τίποτε. Είναι κεντρικό σημείο της φιλοσοφίας του. Η κατάσταση δεν θα είναι ποτέ τέτοια ώστε να είναι σωστό να σταματήσουμε να θέλουμε, να αποφασίζουμε, να δρούμε. Για τον Σαρτρ μόνο η ελεύθερη συνείδηση μπορεί να δώσει νόημα σε μια κατάσταση και, αφού την αποκτήσουμε, δεν μπορούμε να απαλλαγούμε από την προσωπική μας ευθύνη, όποιες κι αν είναι οι συνθήκες. Ακόμη κι αν η κατάσταση μοιάζει να καθιστά αδύνατο αυτό που θέλει η βούλησή μας, πρέπει να συνεχίσουμε να θέλουμε τη ριζική αλλαγή αυτής της κατάστασης. Αυτό είναι το μάθημα του Σαρτρ.

Πώς μπορεί η φιλοσοφία να μας βοηθήσει να γίνουμε ευτυχισμένοι;

Η ευτυχία έρχεται όταν ανακαλύπτουμε ότι είμαστε ικανοί για κάτι για το οποίο δεν ξέραμε ότι είμαστε ικανοί. Οταν ερωτεύεστε, για παράδειγμα, ανακαλύπτετε κάτι που ενοχλεί τον βασικό συντηρητικό εγωισμό σας: ότι πρέπει να αποδεχθείτε πως η ύπαρξή σας εξαρτάται ολοκληρωτικά από ένα άλλο άτομο. Πριν το δοκιμάσετε, δεν είχατε την ίδια άποψη. Αποδέχεστε ξαφνικά ότι η ίδια σας η ύπαρξη εξαρτάται από τον άλλον. Και οι προφυλάξεις που λαμβάνατε συνήθως για να προστατευτείτε υπονομεύονται από αυτόν τον άλλον που έχει εγκατασταθεί στην ύπαρξή σας. Στη συνέχεια, θα πρέπει να προσπαθήσετε να απελευθερώσετε τις συνέπειες αυτής της ευτυχίας, να προσπαθήσετε να τη διατηρήσετε στο απόγειό της ή να επιχειρήσετε να την ξαναβρείτε, να την ξαναχτίσετε, για να ζήσετε κάτω από το σύμβολο αυτής της αρχετυπικής καινοτομίας. Σε αυτό το σημείο πρέπει να δεχθείτε ότι η ευτυχία κινείται καμιά φορά αντίθετα με την ικανοποίηση.

Γιατί πρέπει να αντιτάξουμε την ευτυχία στην ικανοποίηση;

Κατ’ αρχάς, η ευτυχία είναι κυρίως εξισωτική, συμπληρώνει το ζήτημα του Αλλου, ενώ η ικανοποίηση συνδέεται με τον εγωισμό και την επιβίωση, αγνοώντας την ισότητα. Επιπροσθέτως, η ικανοποίηση δεν εξαρτάται από τη συνάντηση ή την απόφαση. Επέρχεται όταν βρίσκουμε στον κόσμο μια καλή θέση, μια καλή δουλειά, ένα όμορφο αυτοκίνητο και κάνουμε όμορφες διακοπές στο εξωτερικό. Η ικανοποίηση είναι η κατανάλωση των αγαθών για την απόκτηση των οποίων αγωνιστήκαμε. Στο κάτω κάτω, για να απολαύσουμε αυτά τα αγαθά προσπαθήσαμε να κατακτήσουμε μια βολική θέση στον κόσμο έτσι όπως είναι. Επομένως, σε σχέση με την ευτυχία η ικανοποίηση είναι μια περιορισμένη μορφή της υποκειμενικότητας, η μορφή της επιτυχίας σύμφωνα με τους κανόνες του κόσμου. Ο στωικός μπορεί να πει: «Να είστε ικανοποιημένοι που είστε ικανοποιημένοι». Είναι μια συνηθισμένη θέση που όλος ο κόσμος, μεταξύ των οποίων και εγώ, συμμεριζόμαστε. Ωστόσο, ως φιλόσοφος, είμαι υποχρεωμένος να πω ότι υπάρχει κάτι που διαφορετικό που εγώ ονομάζω ευτυχία. Και η φιλοσοφία προσπαθούσε πάντα να κατευθύνει την ανθρωπότητα προς την πραγματική ευτυχία, ακόμη και αν αυτή αποκτάται εις βάρος της ικανοποίησης.