Η Ειρωνεία ως αχταρμάς

Συχνά-πυκνά αντιλαμβάνεται κανείς σ’ αυτόν τον αμέριμνο για πολιτισμό τόπο πως όλες οι προσπάθειες, κυρίως της Εκπαίδευσης αλλά και των συμπληρωματικών πηγών γνώσης ανάμεσα στις οποίες και η κριτικογραφία, που στην Ελλάδα ευδοκίμησε περίπου δύο αιώνες μέσω του Τύπου (ημερήσιου και περιοδικού), να ενημερώσουν και τους φερέλπιδες δημιουργούς και το φιλοθέαμον κοινό για μερικά θεμελιώδη θέματα, προβλήματα και όρους της καλλιτεχνικής δημιουργίας, πήγαν στον βρόντο. Ετσι στον τομέα π.χ. της ερμηνείας με σύγχρονα μέσα του αρχαίου δράματος (τραγωδίας, κωμωδίας, σατυρικού δράματος, μεγαρικής φάρσας και φλύακος) ακόμη σε μερικές παραστάσεις ανίδεων και αδιάβαστων δημιουργών ανεξαρτήτως ηλικίας όμως σπουδαρχιδών, διαπιστώνεται χάος, παρερμηνείες, παραναγνώσεις, διαστροφές και συχνότατα συγκεχυμένες διαστρωματώσεις.

Πολλή σύγχυση έχει συχνά διαπιστωθεί στην ανάγνωση του όρου τραγικωμωδία, ιλαροτραγωδία και κυρίως ό,τι η σύγχρονη μελέτη του αρχαίου δράματος ιδιαιτέρως του Ευριπίδη χαρακτήρισε ειρωνικά δράματα. Απλά λοιπόν μαθήματα δραματολογίας. Ο Τράγος και ο Κώμος είναι διονυσιακά κληροδοτήματα και δεν έχουν καμία σχέση με τις σημερινές δραματολογικές κατηγοριοποιήσεις: τραγωδία (π.χ. του Σαίξπηρ, του Σίλερ, του Ουγκώ) και κωμωδία (του Μολιέρου, του Γκολντόνι, του Ψαθά)· πρόκειται περί θλιβερής παρερμηνείας. Εξάλλου ο Αριστοτέλης, ο πρώτος και αξεπέραστος δραματολόγος, ομιλεί για μίμησιν πράξεως σπουδαίας και τελείας στην τραγωδία και φαύλης στην κωμωδία όπου βέβαια φαύλος δεν είχε τη σημερινή σημασία – όπου πάλι σπουδαία και τελεία είναι η μίμησις πράξεως που σπεύδει προς το τέλος (τον σκοπό)!

Παραπλάνηση. Και τώρα για τα ειρωνικά δράματα του Ευριπίδη. Ο συντάξας το πρόγραμμα του ΚΘΒΕ για την παράσταση της «Ιφιγένειας στη Χώρα των Ταύρων» παραπέμπει εξαντλητικά σε δεκάδες σελίδες στη σπουδαία φιλόλογο Εντιθ Χολ και στην έκδοση του Κ. Χάρνγκαν για τον Απόλλωνα και την Αρτεμη στον Ευριπίδη.

Δεν γνωρίζω ποιος συνεργάτης του Κρατικού Θεάτρου συνέλεξε τα σπουδαιότατα αυτά μελετήματα. Είναι όμως βέβαιο πως δεν τα διάβασε ο σκηνοθέτης της παράστασης ή αν τα διάβασε δεν συμφωνούσε. Αρα και στις δύο περιπτώσεις παραπλάνησε το κοινό που έσπευσε να φωτιστεί και να παρακολουθήσει την παράσταση.

Τα ειρωνικά δράματα λοιπόν, ω επιπόλαιοι αναγνώστες δημιουργοί, δεν είναι ούτε φάρσες ούτε παρωδίες. Και δεν έβαλαν μυαλό όσοι εζήλωσαν τις αδιανόητες παρερμηνείες του μακαρίτη Βουτσινά με την «Ελένη» των πυροτεχνημάτων. Οι μελετημένοι φιλόλογοι όταν αναφέρονται στα ειρωνικά δράματα του Ευριπίδη, αναφέρονται στο κείμενο του Ευριπίδη, στη ματιά του δραματουργού πάνω στον κοινόχρηστο Μύθο και όχι στη σκηνική του ερμηνεία.

Ο Ευριπίδης, συνομιλητής των σοφιστών και φιλοσοφικά σχετικοκράτης, είδε με λοξή, ειρωνική ματιά τους κοινόχρηστους μύθους που τροφοδοτούσαν την τραγωδία: Η Ελένη δεν πήγε στην Τροία. Η Ιφιγένεια δεν πέθανε για την πατρίδα. Ο Ορέστης μετά τη δίκη στον Αρειο Πάγο κυνηγιέται από τις μισές Ερινύες που δεν συμβιβάστηκαν να γίνουν θεές του τοκετού!! Ο Ορέστης της «Ανδρομάχης» είναι ένα θρασύδειλο τομάρι χωρίς τύψεις που σκοτώνει τον Νεοπτόλεμο μέσα στο ιερό των Δελφών.

Στις τραγωδίες του Ευριπίδη η έννοια του Βαρβάρου έχει εκπέσει. Οι ωραιότεροι ήρωές του είναι Τρώες, η Εκάβη, η Ανδρομάχη, ο Εκτωρ, η Κασσάνδρα και φαυλεπίφαυλοι ο Αγαμέμνων, ο Οδυσσέας, ο Μενέλαος, ο Κάλχας, ο Αχιλλέας στην Ιφιγένεια στην Αυλίδα, ένας επηρμένος που τον παίρνουν με τις πέτρες οι Μυρμιδόνες που θέλουν να πάνε για πλιάτσικο στην Τροία.

Πρώιμος ρομαντισμός. Αλλά τα ειρωνικά αυτά δραματικά κείμενα αισθητικά εγκαινιάζουν τον πρώιμο ρομαντισμό. Οι ήρωες πιασμένοι στο δίχτυ των αμαρτιών τους παλεύουν να βγουν δολοφονώντας, εξαπατώντας, ως θεομπαίχτες, ως ιερόσυλοι, ως ψεύτες, ως επίορκοι, ως δειλοί. Να γιατί ο Ευριπίδης δεν φτούρησε στην Αθήνα, πήρε των ομματιών του και κατέφυγε στους ειλικρινέστερους «βαρβάρους» της Μακεδονίας. Αν έμενε στην Αθήνα πιθανόν να είχε την ίδια τύχη με τον Σωκράτη, όπως ο ποιητής και φίλος του αμφισβήτησε τα στερεότυπα «διαφθείροντας τους νέους» και μη πιστεύοντας «ους η πόλις επίστευε θεούς».

Η ειρωνεία στην «Ιφιγένεια εν Ταύροις» είναι λοιπόν στη διαχείριση του Μύθου, και στην κριτική του κυνικού ελληνικού ορθολογισμού. Η Ιφιγένεια θυσιάζει ξένους στην Ταυρίδα, ενώ η ίδια θυσιάστηκε από τον πατέρα της! Ποιος ο βάρβαρος; Ο Ορέστης σκότωσε τη μάνα του και ο «βάρβαρος» Θόας σχολιάζει πως αυτά τα εγκλήματα δεν τα κάνουν βάρβαροι!

Ιφιγένεια, Πυλάδης, Ορέστης, ιερόσυλοι για να γλιτώσουν, εξευτελίζουν τα ιερά και τα όσια μιας θρησκείας, ψεύδονται και ασελγούν. Και οι θεοί, Αρτεμις και Αθηνά, συνεργούν στην απάτη και όπως οι βυζαντινοί καλόγεροι βαφτίζουν το κρέας ψάρι. Το ξόανο της Αρτεμης θα έρθει κουρσεμένο στη Βραυρώνα και θα σφάζονται «συμβολικά» νέοι για να μη χαθεί η όρεξή της για αίμα!

Σφαγές. Αλλά δεν είναι διόλου κωμικά και αδιάφορα πλάσματα οι ήρωες του Ευριπίδη. Είναι συνειδητοί Ελληνες που την εποχή που γράφεται η τραγωδία σφάζονται και χάνονται στην ηλίθια ιμπεριαλιστική τους εκστρατεία στη Σικελία. Η Ιφιγένεια στην Ταυρίδα παίζεται έναν χρόνο πριν από τη «Λυσιστράτη»!

Αντιλαμβάνεστε πού έγκειται η Ειρωνεία. Τι να πει λοιπόν κανείς με τον αχταρμά που οργάνωσε (ομολογώ έξοχα) ο Μοσχόπουλος στην Επίδαυρο. Τι Χορός που πήγαινε τη μνήμη στο Αουσβιτς, τι Ορέστης που είχε πάρει την περιπέτειά του στο ψιλό σαν «ήρωας» του Μποστ, τι Ιφιγένεια που αποστασιοποιείτο σαν πρόσωπο του Μπρεχτ και αγγελιαφόροι ντυμένοι ως τζιχαντιστές ενώπιον γονατισμένων αιχμαλώτων προς αποκεφαλισμό.

Αρνούμαι να κρίνω τους ηθοποιούς μιας παράστασης που όντως φέρει εξ ολοκλήρου τη σφραγίδα και την ευθύνη του σκηνοθέτη.

Ο Μοσχόπουλος έχει παγιδευτεί στην επιτυχημένη «Αλκηστή» του, που ήταν όμως μια τραγωδία στη θέση σατυρικού δράματος. Μια άλλη ειρωνική παγίδα του Ευριπίδη.

info
Συγγραφέας:Ευριπίδης
Μετάφραση, σκηνοθεσία: Θωμάς Μοσχόπουλος
Σκηνικά: Ευαγγελία Θεριανού
Κοστούμια: Κλερ Μπρέισγουελ
Μουσική: Κορνήλιος Σελαμσής
Παίζουν: Αμαλία Μουτούση, Γιώργος Χρυσοστόμου, Μιχάλης Συριόπουλος, Αννα Καλαϊτζίδου, Γιώργος Κολοβός κ.ά.